Een wandeling waarin luisteren belangrijker is dan praten

Van kerkbank naar luisterplek

Door Meindert Bussink

VOORST – Nog voordat de nieuwe luisterplek in Engbergen zichtbaar wordt, hebben de bezoekers al geluisterd naar de warme klanken van een handpan, het gezoem van bijen, poëzie tussen de bomen en het verhaal van een landhuis. De onthulling van de tweede luisterplek in de gemeente Oude IJsselstreek blijkt geen ceremonie met een lintje, maar de afsluiting van een wandeling waarin natuur, cultuur en geschiedenis samenkomen.

Dat is precies zoals kunstenaar Rolf Wolters, die zichzelf meer als ontwerper ziet, het bedoeld heeft: “Veel mensen noemen het een luisterbank, maar voor mij is het een luisterplek. Het gaat niet alleen om een bank, maar om een plek waar mensen samenkomen, luisteren en misschien even vertragen.”

Midden in recreatiegebied Engbergen is woensdagmiddag 15 juli de tweede luisterplek van de gemeente Oude IJsselstreek officieel onthuld. Na de eerste luisterplek in het Idink-Nibbelinkbos bij Sinderen volgt volgend jaar nog een derde exemplaar in natuurgebied de Vennebulten.

Geen ontwerp, maar een zoektocht
Bijzonder is dat Wolters niet begon met een schets, maar met de vraag welk materiaal beschikbaar was. Via de Sint Mauritiuskerk in Silvolde kreeg hij de beschikking over 28 oude mahoniehouten kerkbanken. Daarmee begon het ontwerpproces pas echt. “Circulair ontwerpen betekent voor mij dat je eerst kijkt wat er al is. Pas daarna ga je ontwerpen.”

Juist de geschiedenis van die kerkbanken inspireerde hem: “Vroeger zaten mensen daarop te luisteren naar het koor en de pastoor. Ik vond het mooi dat die banken opnieuw een functie krijgen waarbij luisteren centraal staat. Niet meer binnen vier muren, maar buiten in de natuur.”

Dat verleden is nog altijd zichtbaar. Wie goed kijkt, ontdekt op sommige planken zelfs de oorspronkelijke nummers van de kerkbanken.

De plek bepaalt het kunstwerk
Hoewel de luisterplekken duidelijk familie van elkaar zijn, is geen enkele hetzelfde. De omgeving bepaalt telkens de uiteindelijke vorm. “Bij de eerste luisterplek ontstond de vorm door de olifantenpaadjes in het bos. Hier zie je juist meer de lijnen van een rivierkreeftje, een vis of een krab.”

Juist die organische vormen maakten de bouw ingewikkeld. “Je kunt zo’n vorm wel bedenken, maar vervolgens moet hij ook stevig zijn. Alles wordt verbonden met houten deuvels en stalen draadeinden. Dat is technisch best een uitdaging.”

Ook tijdens de aanleg stond de omgeving centraal. “We hoeven tegenwoordig niet meer in beton van de natuur te genieten. Hier konden we zelfs om de boomwortels heen werken.”

Luisteren op verschillende manieren
Dat luisteren tijdens de middag verschillende betekenissen kreeg, was geen toeval. Nog voordat de luisterplek werd onthuld, speelde de Ulftse muzikant Collin Daamen op zijn handpan tussen de bomen. Even verderop vertelde de imkervereniging over het leven van de honingbijen en de strijd tegen de Aziatische hoornaar. Daarna volgden gedichten van de Varsseveldse Hans Mellendijk en een bezoek bij Huize Engbergen met verhalen over de geschiedenis van het landgoed.

Bewoonster Els van Bon, die er sinds zes jaar woont, vertelde hoe haar vader ooit in het huis woonde en er een apotheek had. Ze is blij dat het park zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld tot een geliefde wandelplek: “Dagelijks lopen hier mensen uit Ulft en Gendringen, maar ook toeristen die verblijven in bed & breakfasts in de omgeving.”

De wandeling eindigt bij de waterpomp naast de nieuwe luisterplek met een optreden van mede Cultuurprijswinnaar Fien Snelting tussen de bomen. Bezoekers kunnen via QR-codes luisteren naar speciaal voor deze locatie gemaakte muziek, verhalen en poëzie. Volgens Wolters zijn de QR-codes bij de eerste luisterplek sinds de plaatsing vorig jaar ongeveer 160 keer gescand en de nieuwe inmiddels al 60 keer. “Ik hoop ook dat steeds meer mensen iets toevoegen aan deze plekken zodat de playlist kan worden uitgebreid. Iedereen heeft wel een verhaal dat hierbij past.” Misschien kunnen we hier wel pompsessies organiseren? Glimlachend: “Haha ja. Je kunt hier perfect naar kleinschalige livemuziek luisteren, of naar poëzie of verhalen. Of het kan als startpunt dienen van een activiteit. Dan ontstaan er ook redenen om vaker terug te komen naar de luisterplekken en hechten mensen meer waarde aan deze plekken.”

Bewust vertragen
Het project ontstond enkele jaren geleden toen binnen de gemeente geld beschikbaar kwam om recreatie en toerisme te versterken, vertelt voormalig cultuurwethouder Janine Kock. “We wilden investeren in circulaire kunst. Veel kunstenaars werken met hergebruikte materialen en zo kwamen we bij Rolf uit.”

Volgens Kock draait het project om meer dan alleen kunst. “Ik zag laatst een filmpje over de Happy Squat, waar onbekenden spontaan met elkaar in gesprek raken. Dat gevoel zie ik hier ook terug. Je kunt luisteren naar de stilte, naar het ruisen van de bomen of naar elkaar. In een tijd waarin alles snel moet, is dit eigenlijk een uitnodiging om bewust te vertragen.”

Meer dan een bank
Ook huidig cultuurwethouder John Haverdil ziet de luisterplek als veel meer dan een bijzonder vormgegeven zitbank. “Deze kerkbanken stonden ooit op een plek waar vooral werd gezonden. Hier kun je juist zelf stil zijn en naar elkaar luisteren. Dat vind ik een prachtig concept.”

Volgens hem verdient cultuur een vanzelfsprekender plek in de samenleving.”Bij sport vinden we het heel normaal dat we investeren. Bij cultuur moet je daar vaak harder voor knokken, terwijl het net zo goed onderdeel is van ons dagelijks leven. Iedereen luistert naar muziek, leest een boek of bezoekt een voorstelling.”

Kunst en natuur kunnen volgens Haverdil bovendien bijdragen aan gezondheid en welzijn. Daarom ziet hij het ook als taak van de gemeente om kunstenaars ruimte te geven: “Kijk hoeveel mensen vandaag betrokken zijn bij deze wandeling. Muzikanten, dichters, vrijwilligers, inwoners. Zo’n plek is eigenlijk vanaf de eerste dag al van iedereen.”

Voor Wolters zou dat uiteindelijk de grootste waardering zijn. “Ik hoop dat mensen over een paar jaar niet meer zeggen: ‘Daar staat een kunstwerk’, maar: ‘Zullen we even naar de luisterplek gaan?’ Dan is het project voor mij geslaagd.”

rolfwolters.nl