Het waakzame oog aan de grens

DINXPERLO – De maatschappelijke verharding en de groeiende tweespalt in de samenleving, zoals die ook weer uit de verkiezingsuitslag blijkt, de ‘oorlogsdreiging’ die ertoe leidt dat ook Nederland vele miljoenen extra aan Defensie wil uitgeven, plus de vorig jaar ingevoerde grenscontroles om ‘illegale migratie’ tegen te gaan, maakt  het boek Over de grens, geschreven door Jan Brauer en uitgebracht in 2022, weer actueel.

Door Sander Grootendorst

Dat dit jaar wordt herdacht dat tachtig jaar geleden een einde kwam aan de bezetting van Nederland was ook al een goede aanleiding om het boek met de ondertitel De sociaal-politieke dynamiek in de Nederlands-Duitse grensregio’s 1930-1940 weer ter hand te nemen. Het is niet onlogisch dat de politieke en maatschappelijke veranderingen na het aantreden van Hitler als bondskanselier zich aan de grens het eerst manifesteren, zeker in gebieden waar de bevolking aan weerszijden vlak bij elkaar woonde, zoals in Dinxperlo-Suderwick.

In zijn kloeke boek De bezetting (1966) citeert auteur Lou de Jong, directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, de zoon van geboren Haarlemmer Bernard IJzerdraat. “Mijn vader wist al jaren voor de Duitse inval wat het nationaal-socialisme was. Bijna twee jaar lang, van 1938 tot eind ‘39, had hij gewerkt en gewoond in Dinxperlo aan de Duitse grens, en hij wist dus dat daar aan de overkant gaande was. Hij nam ook actief deel aan het politieke leven: hij heeft bijvoorbeeld Duitse vluchtelingen geherbergd en hij heeft ook het initiatief genomen tot oprichting van een plaatselijke afdeling van Eenheid door Democratie.”
Ten tijde van het bombardement op Rotterdam woonde IJzerdraat in Schiedam, waar hij samen met Jan Klijne Nederlandse eerste verzetsgroep oprichtte, de Geuzen. Tragisch genoeg was IJzerdraat ook de eerste verzetsheld die door de Duitsers werd gefusilleerd.

Zoals bekend zitten het Nederlandse Dinxperlo en het Duitse Suderwick aan elkaar vast als was het één dorp, bewoners aan weerszijden van de Heelweg zijn elkaars overburen. Nadat de Europese binnengrenzen in 1992 waren opgeheven, hebben zelfs smokkelaars er niets meer te zoeken. De slagboom waar je vroeger halt moest houden voor de douane, is nog aanwezig, maar je kunt gewoon door. Ondanks de nieuwe grenscontroles: die vinden in Dinxperlo simpelweg niet plaats, vertelde een bewoner. Die worden vooral langs grote wegen uitgevoerd, zoals de snelweg A12/A3.

Dat het met Duitsland de verkeerde kant op dreigde te gaan, bleek al ver vóór 1940. Onder meer uit een grensincident dat Brauer in zijn boek beschrijft. Aan de Kwikkelstraat in Dinxperlo hadden Leopold Jacobi en Julia Fuldauer een winkeltje, waar Suderwickers graag kwamen. In maart 1931 – toen al – “vertelden Duitse klanten aan de toonbank dat ze bij de slagboom het dringende advies hadden gekregen niet meer te kopen bij joden, zoals Jacobi.” Zijn vrouw deed navraag bij de Duitse douaniers en die vertelden haar dat Leopold zich de volgende dag in het douanekantoor, vlak achter de slagboom, kon melden om het hoe en waarom te horen. Het echtpaar ging ernaartoe, Leopold stapte het kantoor binnen, terwijl zijn vrouw bij de slagboom een praatje maakte. Een Duitse douanier kwam haar even later vertellen dat Leopold was gearresteerd.
Hij zou in een auto worden afgevoerd, maar wist te vluchten: naar het veilige Nederland waren het luttele meters. De douaniers achtervolgden hem en kregen hem te pakken... op Nederlands grondgebied. Vandaar werd hij op brute wijze weer naar Duitsland gesleept, een afstand van zeven of acht meter. Zijn kleding scheurde en hij liep een gekneusde vinger op. Hij werd in Bocholt vastgezet.
Burgemeester Hendrik Jan Verbeek van Dinxperlo begaf zich naar Bocholt, waar hem werd verteld dat Jacobi via de post sigaretten zou hebben gesmokkeld. Iets wat Jacobi ontkende en waar ook geen bewijs voor was. Enkele dagen later kwam de Dinxperlose winkelier weer vrij. Met de excuses van de autoriteiten in Bocholt.
Egbert Beumer, lid van de Tweede Kamer namens de ARP, stelde vragen over dit ernstige grensincident. Het bleek, schrijf Jan Brauer, “een voorbode van meer grensperikelen, ook in het liefelijke dorpje Dinxperlo. “Burgemeester Verbeek ging zich na 1933 zeer actief inzetten voor joodse vluchtelingen. Maar dat mocht Leopold Jacobi allemaal niet baten; hij werd met zijn vrouw in 1943 door de Duitse bezetter weggevoerd en in Sobibor vermoord.” Hun dochter overleefde de Holocaust.