‘De boom moet heilig verklaard worden’

OUDE IJSSELSTREEK.– ‘Een kalendertje met wat bomen’ zou tekortdoen aan het initiatief, de uitvoering en de betekenis van de Stichting Bomengroep Oude IJsselstreek. Diverse zwaargewichten waren afgelopen woensdag 12 november opgetrommeld om met hun liefde en lofzang voor de boom de presentatie van de bomenkalender luister bij te zetten. Guus Hiddink vertelde wat hij behalve voetballen nog meer deed onder de Pluimiep bij zijn Varsseveldse geboortehuis, internationaal landschapsontwerper Nico Wissing gaf een minicollege en begeesterde de toeschouwers over onder meer huidmondjes, en Sander Grootendorst, een van de dichters des Achterhoeks, leerde ons kijken door de ogen en luisteren door de oren van de boom.

Door Meindert Bussink

80 hectare aanplant
Na het welkomstwoord, waaruit blijkt dat de bomengroep afgelopen jaar maar liefst 5000 bomen plantte, begint wethouder Ria Ankersmit met een toepasselijk gedicht van Janneke van Hessenweg over bomen. Daarna doet zij als eerste een beroep op de verbeelding van de aanwezigen. “Monumentale bomen zijn soms meer dan 100 jaar oud en gaan generaties mee. Bomen zijn vol verhalen en als ze konden praten, stonden we met onze oren te klapperen,” aldus Ankersmit. Ook weet zij de bezoekers te melden dat ze onlangs een overeenkomst met Rijkswaterstaat heeft getekend voor indrukwekkende compensatiemaatregelen: “De gemeente heeft de ambitie om 80 hectare nieuw groen aan te leggen. We gaan heel veel vergroenen en de opgave is om binnen 10 jaar de kronen gesloten te krijgen, dus dat gaan grote bomen worden.” De gemeente doet een oproep aan grondeigenaren om zich hiervoor te melden: “Je houdt de grond in bezit en de afwaardering krijg je betaald.”

‘Ik heb er ook tegenaan… euh…’
Kartrekker van de kalender, André Kaminski, neemt de aanwezigen vervolgens in het dialect mee langs de achtergrondverhalen van de twaalf bomen: “Toet de jonges Hiddink opgruuien in de jaoren 50 en 60 wir der veule e voetbalt onder en um dizzen boom. En dan vroag ik mien af, zol dat talent van Guus der al in hebben ezetten of zol den Pluimiep door ok nog iets an met eholpen hebbn?”

Bij de officiële overhandiging vertelt Hiddink Kaminski dat hij niet alleen onder die boom gevoetbald heeft: “Ik heb er ook tegenaan… euh…” en de zaal barst in lachen los. “Vroeger deed je dat, maar dat mag nu niet meer. Dat is grensoverschrijdend.”

Oudste plataan van Europa?
Kaminski wijst ook op de QR-codes die bij alle foto’s op de kalender staan en die verwijzen naar uitgebreide achtergrondverhalen over de bomen. Een van die verhalen gaat over de meer dan dertig meter hoge plataan die bij huis Landfort staat. Tuinbaas Jan de Boer loopt met de aanwezigen naar de boom en vertelt over de imposante boom, die waarschijnlijk ten tijde van de bouw van het kernhuis in 1671 is geplant en daarmee ook een van de oudste exemplaren in heel Europa zou kunnen zijn.

Voordelen van bomen
Na de wandeling is het tijd voor een minicollege van landschapsontwerper Nico Wissing. Vlot lepelt hij een hele rits voordelen van een boom op: “Een boom biedt ons schaduw, is een windbreker, een kleine airco die voor ons CO₂ en fijnstof uit de lucht haalt en zuurstof maakt. Een boom geeft vruchten en is waardevol voor insecten, bijen en vogels, maar ook de waarde van onroerend goed stijgt door een boom en de waarde van de boom stijgt alleen maar. Wij denken boven de natuur te staan, maar het herstel van patiënten gaat 1 tot 1,5 dag sneller in aanwezigheid van bomen. Bomen zijn micro-organismen die we nog niet eens goed kennen en ook de bodem is van levensbelang. Aan een boom hoef je ook weinig te doen, hij voedt zichzelf. Hij communiceert ook, ja nu wordt het iets zweveriger. In de wetenschap is nog maar weinig geld gestoken in onderzoek naar hoe bomen communiceren, maar ze geven stofjes af als er iets in de buurt is. Soms geven ze ineens veel vruchten en dat kan dan wel eens het laatste jaar zijn, dus zorgen ze alvast voor nageslacht.”

Ook wijst hij op de waardevolle functie die bomen in ons ecosysteem vervullen. “Een blad heeft een huidmondje en die zijn essentieel voor ons. Het neemt CO₂ op, reguleert de temperatuur door verdamping en door fotosynthese groeien er nieuwe bladeren. Als je een huidmondje ziet bewegen, dan kijk je ineens heel anders naar blaadjes.”

‘De boom moet heilig verklaard worden’
De bomenliefhebbers in de zaal hoeft hij niet te overtuigen van het belang van bomen, maar toch wijst hij ook op de onverschilligheid bij veel mensen: “Ze stappen gewoon in hun auto en rijden ’s avonds weer langs de boom die de hele dag het werk heeft gedaan. Rusland doet niet alles goed, maar per inwoner hebben zij 4400 bomen terwijl Nederland slechts 400 bomen per inwoner heeft.”

Het duurt 40 jaar voordat een boom echt goed volgroeid is. “Eigenlijk moet de boom heilig verklaard worden. Ik heb al een brief naar de paus gestuurd,” glimlacht Wissing. “Blijf met de vingers eraf. Er moet een verbod op kappen komen en alle oude bomen moeten we koesteren.”

‘Sinds plantenheugenis’
Een van de dichters des Achterhoeks, Sander Grootendorst, wist de aanwezigen te betoveren met zijn voordracht. Geraffineerd weefde hij de carrière van Hiddink, de kracht van samenwerken en het thema ouder worden tot een verhaal. Een fragment uit zijn voordracht:

“… Een van de meest onvoorstelbare, bijna ondroombare elementen: dat een boom zo oud kon worden. Een dagje ouder, dat zullen bomen tegen elkaar niet zeggen. Een eeuwtje ouder - met dezelfde ironie. Nee, bomen kunnen niet met elkaar praten zoals wij. Al klinkt het ruisen van de ratelpopulier als een soort hardop fluisteren. Wel kunnen bomen met elkaar communiceren. Via hun wortels en via de ondergrondse zwamdraden van paddenstoelen. En waarschijnlijk nog wel op meer manieren die wij nog niet kennen of nooit zullen kennen. Bomen ondersteunen elkaar, soms letterlijk, als de stam van de ene is kromgegroeid en leunt op de andere, maar ook in figuurlijke zin: door voedsel en informatie af te staan aan elkaar.
Mooi die gedachte dat een bos dus een team is, een Mannschaft, zoals de Duitsers zeggen, en dan bedoelen ze op de eerste plaats… een voetbalteam…
Zouden bomen ook eigen karakters hebben? Dat de een toch net even zelfzuchtiger is dan de ander, weigert de bal over te spelen en gaat voor eigen kansen? Terwijl de ander à la Guus destijds juist graag het spel verdeelt over zijn ploeggenoten?
Hebben oude bomen net als bij mensen meer ervaring dan jonge - je zou zeggen van wel - en gebruiken ze die ervaring dan ook? Worden ze slimmer? Laten ze hun bladeren in hete zomers eerder vallen dan jonge bomen omdat ze als het ware weten dat de stress, de hittestress, dan afneemt?
Wat me als kind ook al fascineerde is de op zichzelf eenvoudige constatering dat bomen heel hoog kunnen groeien en dat ze daardoor dus dik moeten zijn, om die hoogte, die kroon daarboven, te kunnen dragen. In de plantenwereld woedt sinds plantenheugenis een ongekend felle strijd om het licht. Bomen bleken in staat om hout te vormen en hun eigen stevigheid te garanderen. Zo waren ze de concurrentie de baas, ze hielden al die slappe grasjes en bloemetjes uit het team…
Maar onderling was de concurrentie natuurlijk wel groot. Hup eik! Hup beuk! Hup iep! Hup plataan!
Zonder deze bomenconcurrentiestrijd had de mensheid nooit over dat geweldige bouwmateriaal hout beschikt. Strikt genomen hebben we houten spullen - van hobbelpaard tot boekenkast tot boek, tot kalender - dankzij… het licht.
Maar de allergrootste fascinatie, dat was en is - ook voor mij als volwassene – die ouderdom. Als je eenmaal zo groot en stevig bent, dan bereik je als vanzelf een hoge leeftijd. Niemand maakt je wat (behalve de wrede mens die je omzaagt omdat je in de weg staat of omdat-ie hout nodig heeft).
 En dan iets om bij stil te staan: dat bomen getuigen zijn van een geschiedenis waarover wij hooguit in boeken hebben gelezen. Wat jammer dat bomen niet kunnen praten, of, misschien beter gezegd: wat jammer dat wij dat gefluister en dat gekraak niet kunnen verstaan.”

Kado voor de inwoners
Met deze bomenkalender vol verhalen hebben alle inwoners van de Oude IJsselstreek een kadootje gekregen van de bomengroep. Niet alleen de prachtige foto’s op de kalender, maar ook de achtergrondverhalen die via de QR-codes te lezen zijn, geven een schitterende weergave van een selectie van bomen in onze gemeente. Zoals wel vaker bij selecties, schuilt er nog een hele waardevolle wereld van niet-geselecteerden of zelfs niet-genomineerden achter de coulissen. Ik ben benieuwd naar alle andere fraaie bomen in de Oude IJsselstreek die, naast deze twaalf gelukkige bomen van deze kalender, misschien wel een plekje verdienen — bijvoorbeeld in een kwartetspel dat uit 32 kaarten bestaat?

De bomenkalender is in diverse (boek)winkels in de gemeente te verkrijgen of via de website te bestellen. De volledige opbrengst komt ten goede aan de (monumentale) bomen van de Oude IJsselstreek.

www.bomengroepoij.net/bomenkalender