Hoe Zutphen ooit een wereldstad was

ZUTPHEN - Wereldsteden van de Lage Landen is een geschiedenisboek dat vertelt over tijden waarin andere steden dan nu de metropolen van de wereld waren. Vijftig tophistorici beschrijven zulke ‘verzonken’ wereldsteden. En Zutphen? Zutphen is er eentje van.

Door André Valkeman

Zutphen. De naam wordt voor het eerst al vermeld in oorkondes uit circa 1050. Een verbastering, waarschijnlijk, van zuid en venne (weiland). De plaats werd dan ook officieel gesticht op zuidelijk gelegen venne bij het water. Ofwel: Zuid-venne. Dat later korter en gewoonweg Zutphen werd.

Alleen nog voordat Zutphen in de archieven Zutphen genoemd werd, woonden er evengoed mensen op de gronden. De allereerste bewoners gingen er al wonen en leven in de Romeinse tijd. Toen stichtten ‘Zutphenezen’ avant la lettre er een Germaanse nederzetting op diezelfde rivierduinen. De plaats is zo al 1750 jaar continu bewoond geweest en is daarmee met Nijmegen, Maastricht, Utrecht en Deventer de oudste stad van Nederland.

Zutphen wordt nú toch vooral als een snoezig en dorps stadje gezien, maar er zijn andere tijden geweest. Tijden waarin het een gidsoord was voor Nederlands grondgebied. Daarom komt Zutphen voor in een nieuw almanakachtig boek over verloren wereldsteden. In Wereldsteden van de Lage Landen vertellen vooraanstaande Nederlandse en Belgische historici over hun geliefde steden die een wereldstad waren; alleen dan ooit, lang geleden, in een andere tijd.

Uitgeverij Atlas Contact uit Amsterdam stelde de lijst met steden én het boek samen, dat sinds afgelopen maand te verkrijgen is. Professor doctor Johan Oosterman van de Radboud Universiteit Nijmegen beschreef in het boek het verhaal van het Achterhoekse Zutphen. Hoe, waarom én wanneer stak Zutphen nou boven al die andere Nederlandse steden uit?

Johan Oosterman schreef het hoofdstuk over Zutphen voor dit boek. Afbeelding: Atlas Contact

Vroeg van steen
Johan Oosterman, Zutphen: een wereldstad in de lage landen. Misschien is het ook voor de huidig inwoners nog wennen dit te lezen. Wat maakt Zutphen in de collage van al die steden nou uniek, groots en eigen?
“Zutphense kooplieden hebben al vroeg een sterke positie in de internationale handel. Handel die al de grenzen over gaat.

Eerst in de rivierhandel, maar al gauw ook binnen het Hanzenetwerk (een verbond vanaf 1300 van steden in Oost-Nederland, Duitsland en Scandinavische landen. Ze dreven gezamenlijk met schepen handel met bijvoorbeeld Engeland, red.).

Die handel leidt tot grote welvaart en draagt bij aan wat een stad een stad maakte. De vroege ‘verstening’ van Zutphen. Opmerkelijk, want al in de dertiende eeuw worden tal van stenen huizen gebouwd door de rijke kooplieden in de stad. Hetgeen vroeg was.

Ook op andere gebieden is de stad internationaal georiënteerd in die Hanzetijd, al was dat gezamenlijk met een aantal andere belangrijke steden. Bijvoorbeeld Nijmegen en Roermond.”

Wat als wij door het huidige Zutphen lopen, anno vandaag? Wat kunnen wij bij zo’n wandeling nog terugvinden en zien van die weelde en grootsheid?
“De huizen die in de dertiende en veertiende eeuw werden gebouwd. Ze zijn vaak nog zichtbaar in de stad, maar dan wel achter de gevels die vaak uit de zeventiende eeuw dateren.

Zutphen heeft opvallend veel oude kapconstructies, binnenmuren en kelders. Kortom: wie achter de gevels kijkt ziet een stad die nog heel middeleeuws is.

Verder is de ligging van de markten die uitkomen op de IJssel een zinnebeeld ervan. De Groenmarkt, Houtmarkt en Zaadmarkt - een heel kenmerkend element van die bloeiende middeleeuwse stad.

En het heel rijke middeleeuwse archief bevat nog heel veel sporen van Zutphen als welvarende en internationale stad. Vrijwel alles wat ik in mijn bijdrage schrijf is gebaseerd op archiefbronnen, en veel daarvan worden bewaard in die stad zelf: Zutphen.’’

Was Zutphen vroeger nou zelfs een mondiale metropool te noemen?
“Tja, wat is nu een metropool (Griekse naam voor moederstad, red.). Het was in die tijd zeker geen stad als Keulen, Gent of Brugge, waarvoor die term zeker geldt.

In mijn bijdrage schrijf ik: ‘Zutphen was goedbeschouwd een ‘gewone’ handelsstad, geen dominant knooppunt zoals Lübeck, Keulen of Brugge, maar niettemin volop aanwezig in het netwerk.’

Je moet het trekken naar Nederlandse begrippen. Dan was het wel een van de belangrijkste Hanzesteden op het grondgebied dat wij nu als Nederland kennen.”

Misschien was het dus het Amsterdam van toen; ver voordat Amsterdam bestond. Andere steden verzonken of verdwenen zelfs letterlijk, Zutphen bleef altijd bestaan. Hoe komt dat denkt u?
“Nou, ook Zutphen is in zekere zin verzonken: het was ooit een van de grootste Gelderse steden, en dat is het nu als je goed kijkt niet meer.

Nijmegen, Arnhem, Ede en Apeldoorn... Ze zijn allen heel wat groter geworden. En Zutphen is uiteindelijk vanuit die bloeitijd nooit uitgegroeid tot een echt grote internationale handelsstad zoals Antwerpen of Amsterdam. En nu is het zelfs niet een stad met bovenregionale functie, wat bijvoorbeeld wél geldt voor steden als Arnhem, Nijmegen, Groningen en Utrecht. Dat is volgens mij samen gaan hangen met de afwezigheid van grote industrieën of bijvoorbeeld een universiteit.

Maar er is volgens mij ook een positieve zijde van een medaille door dat verloop. Juist doordat Zutphen relatief klein is gebleven, is het historische karakter heel goed bewaard gebleven en is het in de tweede helft van de twintigste eeuw toch wel weer gegroeid. Zo is het als niet al te grote stad, met een regionale functie, juist een heel aangename stad gebleven. Een stad met goede voorzieningen, zonder al te veel van die typische problemen van grotere steden, met al die historie.”

Op zuidelijk gelegen venne een museum van een wereldstad.