Alwine de Vos van Steenwijk koos voor de allerarmsten

‘Barones en diplomate was een vrouw met pit’

Door Alice Rouwhorst

LEIDEN - “Van mijn boek ‘De laatste heer’ lag het onderwerp dicht bij mijzelf, omdat het deels over mijn vader ging”, zegt de in Baak geboren en in Leiden wonende schrijfster Astrid Schutte. “Los daarvan vind ik het schrijven van een levensverhaal erg leuk. Dat wilde ik weer doen, maar dan over een vrouw, die een interessant leven had gehad, waarin ze grote keuzes maakte en invloed had op de maatschappij. Ik ben voor dit boek bewust op zoek gegaan naar zo’n vrouw. Dat werd Alwine de Vos van Steenwijk.”

Astrid Schutte - voorheen docent Nederlands en journalist - is schrijver, ghostwriter en schrijfcoach. Ze is geïntrigeerd door hoe mensen grote veranderingen kunnen ondergaan wanneer de tijd, omstandigheden en hun ambities daarom vragen. Ze schreef eerder onder meer ‘De gelukkige school’ (2018) en ‘De laatste heer’ (2021). De vrouw die ze wilde beschrijven in een volgend boek vond ze in een werk van historica Els Koek: ‘1001 vrouwen in de 20ste eeuw’. Haar aandacht werd getrokken door Alwine de Vos van Steenwijk (1921-2012), geboren in een adellijke familie in Noordwijk en op 90-jarige leeftijd overleden op het familielandgoed De Gelder in Wijhe. Tussen geboorte- en sterfdag ligt een bewogen, verrassend leven met niet vanzelfsprekende keuzes voor de tijd waarin ze opgroeide en het bevoorrechte milieu waar ze vandaan kwam. Ze hadden ingrijpende gevolgen voor het leven van De Vos van Steenwijk én voor de allerarmsten op de wereld.
“Ik stuitte op haar verhaal in deze encyclopedie. Alwine is als barones in comfort en luxe opgegroeid en heeft dat opgegeven voor de goede zaak. Zo iemand intrigeert mij. Want waarom doet iemand zoiets? Je kunt het zo gemakkelijk hebben, maar kiest toch een compleet andere, in veel opzichten, moeilijkere weg.”

Verhalen en beelden
Een hele periode van research naar het levensverhaal van de barones volgde en dat resulteerde in ‘Barones tussen de armen’. Het boek verscheen in september. “Ik vond veel over haar werk, met name in Frankrijk, daar was genoeg over geschreven, maar niet over haar privéleven. Voor deze informatie legde ik eerst contact met Alwine’s broer. Die woonde in Den Haag, dat was mooi dichtbij”, zegt Schutte. Hij kon vertellen wat hij zich over haar herinnerde, evenals haar neven en nichten. De familie had veel privémateriaal, zelfs liefdesbrieven, waardoor Schutte zich steeds beter een beeld kon vormen van wie De Vos van Steenwijk was en wat haar bewoog. “Na drieënhalf jaar was het klaar. Heel veel informatie over haar had ik gevonden en beschreven. Ik denk dat ik nu haast meer over Alwine weet dan haar familieleden.”

Vrouw met pit
De Vos van Steenwijk groeide op in een adellijk gezin, genoot van de privileges die daarbij hoorden zoals, thuisonderwijs, het bezit van een familielandgoed en skivakanties. “Ze had lef. Tijdens de Tweede Wereldoorlog koos de toen 19-jarige Alwine voor het verzet. Dit deed ze in de wetenschap dat haar moeder, die van Duitse afkomst was, NSB’ers thuis uitnodigde. Ze ging daarmee ook tegen het advies van haar vriend in. Hij was luitenant in het leger en werd door de Duitser gefusilleerd. Dat moet voor haar vreselijk zijn geweest. Na de oorlog volgde ze een opleiding diplomatie samen met vijftien mannen en nog één vrouw. De maatschappij moedigde deze keuze niet echt aan, maar ze zette door en behaalde de hoogste cijfers. Dan heb je als vrouw in die tijd, als barones, naar mijn mening wel een enorme drive, doorzettingsvermogen en pit. Ze was een pionier, want diplomaten konden, voordat de wet werd aangepast door toenmalig koningin Wilhelmina, alleen van het mannelijk geslacht zijn. Alwine werd in 1954 diplomaat. Zij was één van de eerste vrouwelijke diplomaten van Nederland.”

Leven in armoede
Ze werd gestationeerd in verschillende steden, waaronder Parijs. Het diplomatieke leven met borrels en feestjes bracht haar na enige tijd niet meer wat ze zocht. Een bezoek aan een barakkenkamp bij Parijs waar priester Joseph Wresinksi zich bekommerde om de allerarmsten deed de schellen van haar ogen vallen. Zo’n armoede had ze nog nooit gezien, ze wist niet eens dat het bestond. Hier zou ze nog veel meer kunnen betekenen voor de maatschappij, hier lag haar missie. “Toch twijfelde ze ook wel even, want ze had niet voor niets zo hard gewerkt om te komen waar ze nu stond. Ze was de beste van haar klas geweest. Kringen om haar heen probeerden haar te weerhouden, maar ze kon niet anders dan zich aan te sluiten bij de charismatische Wresinksi.” Alwine gooide het roer drastisch om en koos in de jaren zestig voor een totaal ander levenspad. Ze ging als vrijwilligster samen met de priester in het kamp wonen en daarna in een eenvoudig huisje. Ze leefde de eerste jaren zeer sober van giften. Ze ervoer aan den lijve wat het is om in armoede te leven en weigerde elke steun van haar ouders.

Schending van de mensenrechten
De Vos van Steenwijk stortte zich op haar nieuwe taak: onderzoek naar de oorzaken van armoede. De opvatting in die tijd dat armoede iemands eigen schuld is weerlegde ze. Het bleek dat het ontworstelen aan armoede onmogelijk is als je van dag tot dag aan het overleven bent. Als internationaal president van de ATD Vierde Wereld, de organisatie die Wresinski oprichtte, zorgde ze ervoor dat in 1989 onder meer de Verenigde Naties erkenden dat armoede een schending van de mensenrechten is. “Deze erkenning hield in, dat er beleid op gemaakt moest worden. Armoede was een politiek issue geworden. Ze heeft bereikt dat extreme armoede op de kaart staat. Dat is niet niks.”

‘Barones tussen de armen’ van Astrid Schutte (Spectrum) is online te koop of in de boekhandel. In de podcast ‘Historische Boekencast’ is op 3 november een interview met haar over dit boek te horen.