Onbekend verhaal van 170 pleegkinderen in Zelhem

Nieuwe Um Zellem met opmerkelijke verhalen

ZELHEM – “Ga jij maar naast je zusje staan.” Wanneer meester Bögeholtz dat tegen Jan van Schelt zegt bij het maken van een klassenfoto van de Looschool, begrijpt de jongen aanvankelijk niet wat hij bedoelt. Een zusje? Jan wist niet eens dat hij een zusje had. Hij en Goukje waren in 1932 als jonge kinderen bij verschillende Zelhemse gezinnen terechtgekomen en groeiden vlak bij elkaar op zonder van elkaars bestaan te weten.

Hun geschiedenis is een van de verhalen achter een opmerkelijk onderzoek naar pleegkinderen in Zelhem, dat centraal staat in het nieuwe nummer van Um Zellem. Ellie Somsen-Lieverdink kwam het onderwerp op het spoor toen zij oude schoolfoto’s inventariseerde voor de website van Oud Zelhem. Op sommige foto’s vielen de vele niet-Zelhemse familienamen op. Verder onderzoek bracht uiteindelijk 170 kinderen aan het licht die tussen 1900 en 1940 als pleegkind in Zelhem werden opgevangen: 101 jongens en 69 meisjes. Vooral in de jaren dertig nam hun aantal sterk toe.

Jan Oonk beschrijft behalve individuele levensgeschiedenissen ook het systeem achter deze plaatsingen. Na invoering van de Kinderwetten konden kinderen uit problematische gezinssituaties onder voogdij worden geplaatst. Voogdijverenigingen zochten vervolgens opvang, steeds vaker bij gezinnen. Ook in Zelhem waren plaatselijke vertegenwoordigers actief bij het vinden en begeleiden van pleeggezinnen. Achter ogenschijnlijk gewone klassenfoto’s blijkt zo een nauwelijks bekende kant van de plaatselijke geschiedenis verborgen te liggen.

De burgemeester
Het nieuwe nummer bevat daarnaast een uitgebreid interview met burgemeester Patrick van Domburg. Hij vertelt over zijn jeugd, zijn vroege belangstelling voor archeologie en zijn weg naar het burgemeesterschap. Bronckhorst trok hem vooral door het landschap en het plattelandskarakter. “Ik voel me hier helemaal thuis!”, zegt Van Domburg.

Ook vijftig jaar Oudheidkundige Vereniging Salehem krijgt aandacht. Eef Jansen (85) was er vanaf het begin bij. Later bakte hij tien jaar lang brood en lekkernijen in de houtgestookte oven van Museum Smedekinck. Het jubileum van Salehem en het twintigjarig bestaan van het museum werden op 6 juni gevierd met een drukbezocht jubileumfeest voor jong en oud.

In een oral-historyverhaal haalt voormalig schoolhoofd Goos Sielias herinneringen op aan Halle-Heide en Mariënvelde. School, kerk en naoberschap bepaalden er lange tijd het gemeenschapsleven. De school was veel meer dan een plaats waar kinderen les kregen: er werd vergaderd, toneelgespeeld en feestgevierd. Toen er geen geld was voor een nieuwe schoolkaart, brachten de kinderen net zo lang oud papier mee totdat de benodigde tachtig gulden bij elkaar was.

Herman van Velzen
De streektaal is vertegenwoordigd met het dialectverhaal Marinus van Herman van Velzen. Het sluit mooi aan op de tentoonstelling over de bekende dialectschrijver in Museum Smedekinck.

Verder is een portret opgenomen van vrijwilligster Betsie Wiersema-Hartemink, die het winkeltje van Smedekinck beheert. Zij geniet van haar terugkeer naar de streek: “Zó bli-j dat ik weer in de Achterhoek woon en dat ik weer plat kan praoten!”

In Toen en nu wordt de volledig vernieuwde Smidsstraat van 2026 vergeleken met het straatbeeld rond 1940. Het artikel volgt verdwenen woningen, winkels en andere veranderingen door de jaren heen. Het verenigingsnieuws sluit het nummer af met onder meer activiteiten, de bouw van de plaggenhut en een serie films over oude ambachten en gebruiken.

Um Zellem nummer 27 laat zo opnieuw zien hoeveel verhalen achter oude foto’s, bekende mensen, straten en gebouwen in Zelhem en omgeving verborgen liggen. Het blad is de kwartaaluitgave van de Oudheidkundige Vereniging Salehem in samenwerking met Streekmuseum Smedekinck. Um Zellem is vanaf 21 augustus verkrijgbaar bij het museum aan de Pluimersdijk 5, bij de ReadShop Zelhem en via de website. 

www.salehem.nl