Twee nieuwe boeken over de geschiedenis van Lochem en het boerenleven in Zwiep

LOCHEM – Twee schrijvers met een gedeelde liefde voor lokale geschiedenis presenteerden vrijdag 16 oktober hun nieuwe boeken in het Stadshuus in Lochem. Gerwin Nijkamp bracht zijn boek Lochem, geschiedenis in vogelvlucht uit en Jos Geerligs presenteerde de eerste exemplaren van zijn boek Boeren in Zwiep.

Door Guus Helle

“We zitten hier maar acht minuten fietsen van de oorsprong van Boeren in Zwiep en we zijn omringd door de oorsprong van Lochem, geschiedenis in vogelvlucht”, stelt Eva Schuurman, oud-Dichter des Achterhoeks, ter opening van de boekpresentatie. 

Het publiek weet de zaal van het Stadshuuscafé ruimschoots te vullen. Familie, vrienden en collega’s van beide schrijvers zijn in groten getale komen opdagen, maar ook de vele menselijke bronnen die een bijdrage hebben geleverd aan de publicaties zijn aanwezig. Zoals Koos van Zwieten van Historisch Genootschap Lochem Laren Barchem die het boek van Gerwin Nijkamp introduceert.  

Historisch geweten
Van Zwieten, tevens voorzitter van VVV Lochem, beschrijft het Genootschap als het historisch geweten van Nijkamp. “Ons werk en het archief dat we door de jaren heen hebben opgebouwd, hebben het mogelijk gemaakt de feiten zo goed mogelijk te controleren.” Hij prijst in het bijzonder de opbouw van het boek, dat in dertig hoofdstukken van 400 woorden belangrijke gebeurtenissen uit de Lochemse geschiedenis beschrijft. “Er zijn zoveel mooie verhalen te vertellen over de geschiedenis van Lochem.”

Nijkamp zelf geeft aan ook veel inspiratie te hebben ontleend aan de Canon van Lochem, die teruggaat tot 180.000 v.Chr. “Dat tijdens de ijstijd een gletsjer vanuit het noorden richting Lochem schuift voelt heel abstract, maar die periode heeft wel het Lochemse berglandschap vormgegeven.” 

Het samenvatten van grote historische gebeurtenissen in 400 woorden viel nog niet mee, aldus de geoefende schrijver en hoofdredacteur van Achterhoek Nieuws. Hij krijgt bijval uit het publiek van een columnist: “Dat is veel te weinig!” Nijkamp kan niet anders dan dat beamen. “Het was best een uitdaging. Ik heb zoveel mogelijk opmerkelijke feiten beschreven.” Toch heeft hij bij het hoofdstuk over de Tachtigjarige Oorlog een beetje gesmokkeld. “Dat hoofdstuk is wat langer geworden. Vierhonderd woorden waren inderdaad iets te weinig.” 

Zichtbaar
Daarnaast heeft Nijkamp geprobeerd de nadruk te leggen op de mensen die Lochem hebben vormgegeven. Daarmee zet hij zich bewust af tegen de bekende historicus Maarten van Rossem, die stelt dat de bijdragen van individuen wegvallen in de lange geschiedenis. “Lokaal blijven deze bijdragen juist zichtbaarder’, stelt Nijkamp.  

“Denk aan de gebroeders Naeff: mede dankzij hen hebben we de schouwburg en villapark Berkeloord. Maar ook aan de hooiplukker, de familie Staring en Joost Carlier.” 

Nijkamp, zelf geboren en getogen in Lochem, heeft een grote liefde voor ‘zijn’ stad. Wel heeft hij een kritiekpuntje: “Voor jongeren mag er meer te doen zijn. Daarom heb ik besloten een deel van de opbrengst van mijn boek aan Jongerenwerk Lochem te schenken.” Het boek is het derde deel in een reeks. Deventer en Zutphen zijn al in vogelvlucht beschreven en de uitgever hoopt in de toekomst meer delen over steden in het oosten van Nederland te publiceren. 

Drie generaties
Na een kort intermezzo met een video over het Lochems Popfestival, het eerste openluchtfestival van Nederland, is het de beurt aan Jos Geerligs om zijn boek te presenteren. In Boeren in Zwiep komen drie generaties Geerligs voorbij die op de Horst in Zwiep hebben geboerd. Het boek beschrijft de vele maatschappelijke en economische veranderingen die zijn voorouders hebben meegemaakt en geeft een beeld van de sociale gelaagdheid en achterstelling binnen een Achterhoekse boerengemeenschap.

“Er zijn heel veel verhalen te vertellen over boeren in de Achterhoek. Zo’n verhaal gaat maar door, generaties lang”, zegt Geerligs over zijn motivatie om meer dan vier jaar aan het boek te werken. Eén thema dat keer op keer terugkomt in de publicatie is de enorme sterfte binnen zijn familie.  

Exemplarisch hiervoor is zijn verwant Gradus Alferink. Geboren op dezelfde boerderij als Geerligs zijn opa, trouwde hij drie keer en voedde 18 kinderen op: “Toen hij overleed, was hij net geen 92 en leefden er nog maar vier van zijn kinderen.” Met deze hoge kindersterfte in het achterhoofd vindt Geerligs het niet vreemd dat ‘onze oma’s keihard waren over ons als kinderen’: “Het was zelfbescherming. Je kon je niet met elk kind identificeren; er stierven er te veel op jonge leeftijd.” 

Zandgronden
Het boek schetst ook de grote economische veranderingen die boeren in de Achterhoek hebben meegemaakt, zoals de verschraling van de zandgronden en de opkomst van kunstmest. “Dat was de tijd van geen bestrijdingsmiddelen, geen kunstmest. De ideale omstandigheden voor biologische landbouw. Wie daar om roept, zonder kennis van voedselproductie, vraagt om problemen. Dus als u daar iets meer wil over wil weten, lees een paar bladzijdes uit het boek.”

Het was zijn zus die Geerligs motiveerde om het verhaal van hun familie op te schrijven. Zelf heeft zij beide oma’s geschilderd: de een uit Zwiep, de ander uit Beltrum. “Het voelt alsof we in een paradijs zijn opgegroeid”, beschrijft ze haar jeugd op de boerderij. De oma uit Zwiep staat op de kaft van het boek. “Op die foto is ze 37, maar ze had 73 kunnen zijn. Zo getekend is ze door de kindersterfte. Het heeft een hele grote rol gespeeld en tijdens het schrijven van het boek kwamen we erachter dat zij jarenlang heeft gecorrespondeerd met anderen die rouw ervaarden. Dat hebben we nooit geweten.” 

Eerste exemplaren
Ter afsluiting werden de eerste exemplaren van beide boeken uitgereikt. Voor Nijkamp waren het zijn ouders die de eer hadden als eerste het boek van hun zoon in handen te houden. Maar ook Wendy Goodin mocht als kernwethouder van Lochem een exemplaar ontvangen. Geerligs gaf het eerste exemplaar aan zijn zus en bedankte haar voor haar bijdragen en aanmoediging.  

www.achterhoekuitgevers.nl