Uitgeefster onder de indruk van in trein achtergelaten boek

ZUTPHEN – Een overwachte vertaling in het Duits. Literatuurliefhebbers onder onze oosterburen kunnen de meest recente roman van Zutphenaar Hans Heesen sinds kort in hun eigen taal lezen. "Het toeval gaf mij het boek in handen."

door Sander Grootendorst

Er was eens een Nederlandse reiziger die in de trein naar Berlijn een korte roman had meegenomen. Bij het uitstappen liet hij het boek achter, daar werd hij door iemand aan de andere kant van het gangpad op geattendeerd, maar hij zei: Ach, laat maar. Enerzijds jammer. Anderzijds: degene die het oppakte was Dagmar Schruf. Ze begon erin te lezen en dacht: Wat een mooi verhaal, waard om in het Duits te worden vertaald. Ze runt samen met Blanka Stipetic in Berlijn een kleine uitgeverij die veel oog heeft voor buitenlandse letteren, vooral Slavische, maar ook Nederlandse. De auteur, Zutphenaar, werd ingelicht. Tenminste voor een bepaalde tijd zou bij de oosterburen Zumindest für eine bestimmte Zeit gaan heten.

‘Er was eens’ kan weg: het is geen sprookje. Ongelooflijk, maar waar. De droom van menig schrijver – dat een in de trein vergeten manuscript in handen komt van een reiziger die het wil en kan publiceren – werd werkelijkheid. Niet dat Heesen dit daadwerkelijk had gedroomd… Het was gewoon een grote verrassing. “Je bent al blij als een Nederlandse uitgeverij je boek wil uitbrengen, laat staan een Duitse…”

“Er zijn boekpresentaties geweest bij Luxor en bij Hinderickx & Winderickx”, vertelt Heesen. Luxor is het Zutphense filmhuis waarvan hij directeur is en de Utrechtse boekhandel leek hem gepast omdat hij – geboren Zutphenaar – achtendertig jaar lang in de Domstad woonde. Acht jaar geleden verhuisde hij terug naar Zutphen. Na de presentaties werd in die stad nog een signeersessie gehouden boekhandel Van Someren en Ten Bosch.

“Het was druk, er stond een lange rij, ik heb in elk boek alleen een korte opmerking geschreven en geen namen zoals bij de presentaties. Daardoor weet ik dat het boek dat meeging in de trein bij Van Someren en Ten Bosch moet zijn gekocht.” 

Troostend
Uitgeefster Dagmar Schruf reageert per e-mail: “Het boek van Hans Heesen maakt deel uit van onze serie ‘Edition’, waarin we kortere literaire teksten in een bijzondere opmaak publiceren. Het is een verhaal uit de jaren zeventig over verdwijningen vanuit het perspectief van een adolescente verteller. Ondanks al het verdriet dat in het boek voorkomt, is het tegelijkertijd vrolijk, de meedogenloze autoriteit van de volwassenen wordt door de jongeren op een superieure ironische manier tegengewerkt, de pijn van de verdwijning opgelost in de herinnering die uiteindelijk dit troostende literaire tekst voortbracht.”

“Nadat het toeval mij het boek in handen had gegeven en we besloten een Duitse editie uit te brengen, vonden vertaler Evelyne Wehrens bereid om het op korte termijn te vertalen, zodat het nog op tijd zou zijn voor de Buchmesse in Leipzig. Daar stonden gastlandoptreden van Nederland en Vlaanderen gepland.”

Het programma voor die grootse boekenbeurs zat helaas al helemaal vol. Geen punt: Heesen gaat komende oktober naar Berlijn, waar Zumindest für eine bestimmte Zeit alsnog wordt gepresenteerd. “Duits is een mooie taal en de literatuur prachtig”, zegt Heesen. “Ik heb lange tijd veel Duits gelezen, maar daar kwam toch de klad in. Nu ben ik er weer mee begonnen, dat gaat me wel goed af. Duits spreken is vers twee. Tot oktober nog maar even extra oefenen.”

Tenminste voor een bepaalde tijd speelt zich af in en rond het Zutphen dat Heesen verliet om naar Utrecht te gaan. “Toen ik terugkeerde, kende ik het stratenpatroon nog op mijn duimpje, maar de mensen niet meer. De stad vulde zich als vanzelf met herinneringen aan mijn jeugd.” Hij schreef er inmiddels twee korte romans over. “Fictie met autobiografische elementen. De ik-figuur is niet Hans Heesen, al schreef een Duitse recensent dat helaas wel zo op. Het was overigens een positieve recensie, we hebben geen klacht ingediend, haha.”

Universeel
Ook twee andere Duitse boekbesprekingen waren lovend. Een lokale setting kan universele waarde hebben, een kenmerk dat past bij tal van grote schrijvers. Heesen noemt Willem Elschot als een van zijn voorbeelden, maar ook onbekende figuren als Utrechtenaar C.C.S. Crone (1914-1951) en de Vlaming Omer Karel De Laey (1876-1909). Heesen is dan ook verzamelaar van vergeten schrijvers. Misschien zet hij de Duitse uitgeverij wel op een spoor van al die lezenswaardige zonderlingen.

Zelfs in tijden van vertaalmachines blijkt het omzetten van Nederlands naar Duits voor het gevoelige oor geen sinecure. Heesen: “Je stuit op de subtiele verschillen tussen de beide talen. Neem de eerste zin van het boek: ‘Te voet naar Klarenbeek was tweeënhalf uur.’ In het Duits wordt dat: ‘Zu Fuß nach Klarenbeek waren es zweieinhalb Stunden.’ Zo zeggen ze dat daar, maar het is net te veel een gewone zin geworden…” Het zijn onvermijdelijke taalkundige twistpunten: over de vertaling als geheel en over de samenwerking is Heesen goed te spreken.

Er bestaat kans dat Schruf & Stipetic ook Een naderend begin van iets nieuws laat vertalen. De beginzin daarvan: “Sommige namen zijn moeilijker te vergeten dan te onthouden.” De naam Hans Heesen kunnen de literatuurliefhebbers in het land van Herman Hesse zich alvast in de oren knopen.

Duitse publicatie: Uitgeverij Schruf & Stipetic.
Nederlandse publicatie: Uitgeverij IJzer.