‘De duurzame weg is de enige’. Geanimeerde bijeenkomst over toekomst landbouw

LOCHEM – “Zo kan het ook.” Zei een van de bezoekers na afloop van een interactieve lezing door landbouwdeskundige Meino Smit in het Stadshuus in Lochem. Thema: “Hoe werken we toe naar een toekomstbestendige landbouw?” In het publiek leden van Extinction Rebellion Achterhoek, Grootouders voor het Klimaat, boeren en andere belangstellenden. Er kwam een respectvol gesprek op gang.

Door Sander Grootendorst

“Deze beginnende discussie vraagt eigenlijk om een voortzetting”, opperde de presentator en daarin vond hij medestanders. Dus wie weet komt er een vervolg. Geïnspireerd door Meino Smit, auteur van het boek Naar een duurzame landbouw in 2040. Een nieuw perspectief. Lezing en boek bieden hoe dan ook voldoende stof om over na te denken en na te praten.

“Zo kan het ook”, dat is volgens Smit zelf een ‘zo moet het ook’ – het is de enige weg. “Het is wel een kwestie van lange adem”, verwacht Smit, vooral omdat de hulp van ‘de politiek’ noodzakelijk is, en in Den Haag lijkt de wind nu even de andere kant op te waaien. Smit stelt dat het belastingstelsel moet worden aangepast: “Het is op den duur niet houdbaar om wel belasting te heffen op arbeid en niet of nauwelijks op energie en grondstoffen. Op die laatste twee zul je drastisch moeten besparen, en dan ontstaat er vanzelf meer behoefte aan arbeid.”

Smit, onderzoeker én biologisch boer, kijkt met brede blik naar de ontwikkelingen en dat brengt hem tot de conclusie dat de Nederlandse landbouw bepaald niet zo efficiënt opereert als vaak wordt beweerd. “Je zult toch ook bijvoorbeeld de productie van die enorme landbouwmachines moeten meetellen. Ze kosten een heleboel energie en grondstoffen. En je zit er in je eentje op. Heel saai. Het moet kleinschaliger. Dat is ook veel gezelliger. Met meer mensen samen op het land werken. Net als vroeger. Maar met de kennis van nu.”

Zelfvoorzienend
De hoeveelheid beschikbare grondstoffen is eindig. “De voorraden raken op. Voor olie moet je dieper boren en de ertsgehaltes zijn enorm achteruitgegaan, waardoor je steeds meer energie en grondstoffen nodig hebt om ze naar boven te halen.” Elektronica is geen reddende engel: “Ook die kan niet zonder grondstoffen, denk aan de  zeldzame aardmetalen.” De winning daarvan gaat bovendien gepaard met uitbuiting van arbeiders. “Moderne slavernij.”

Smits theorie raakt niet alleen de landbouw, maar in de kern de hele maatschappij, waarin landbouw in feite een grotere rol krijgt toebedeeld, juist omdat Nederland zelfvoorzienend zal moeten worden. Specifieker gezegd: regio’s moeten zelfvoorzienend worden. “Pas dan kun je spreken van voedselzekerheid, die is er nu niet. Alles wordt maar heen en weer getransporteerd. Het is zaak import en export sterk te beperken.” Vraag vanuit de zaal: “Maar in dichtbebouwd gebied als de Randstad zul je nooit genoeg ruimte hebben.” “Die moet dan ‘importeren’ uit andere delen van Nederland”, zei Smit. Iemand riep: “Uit Gelre!”
Het tekent de goede sfeer tijdens deze bijeenkomst over een toch zo zwaarbeladen onderwerp.

‘Landbouwgrond beschermen’
Een logische voorwaarde, wat Smit betreft: “Alle landbouwgrond in Nederland moet een beschermde status krijgen. Dat zet ook meteen een rem op speculatie.” Dus geen nieuwbouwwijken meer op wat in principe voor landbouw kan worden gebruikt. “We hebben 200.000 leegstaande woningen en zes miljoen vierkante meter lege kantoren en winkels: die kun je benutten voor bewoning. Bovendien komen er in een duurzame maatschappij ook nog bedrijfsgebouwen vrij van bedrijven die niet in een duurzame economie passen. Er staat tegenover dat we in Nederland minder dan duizend vierkante meter landbouwgrond per inwoner hebben. Dat is heel tricky qua voedselzekerheid.”

De grond moet dan wel anders worden ingericht, veel meer in samenhang met de natuur. Want ook de gigantische productie aan kunstmest en bestrijdingsmiddelen zal flink omlaag moeten. En dat kan: “Proeven van de Wageningen Universiteit in Flevoland tonen aan dat je vrijwel geen last van ziekten in je gewas hebt wanneer je houtwallen aanlegt en strokenteelt toepast. Het oude cultuurlandschap van  de Achterhoek lijkt daar ook al aardig op.” De landbouw is gebáát bij biodiversiteit.

Onrechtvaardig
Smit presenteerde hele reeksen aan cijfers en grafieken: in de kern allemaal doorberekeningen van de huidige situatie naar de ideale in 2040.  Zijn boek is een leesbare versie van zijn proefschrift over hetzelfde onderwerp uit 2018. Dat hij koos voor 2040 als ‘horizon’ heeft ermee te maken dat landbouw de tijd moet krijgen om te switchen naar duurzaamheid. “Er zijn investeringen gedaan, die moeten worden afgeschreven, anders zou sprake zijn van kapitaalvernietiging.”

Waar alle aanwezigen, van welke komaf dan ook, zich in konden vinden was de kritiek op het zwalkende landbouwbeleid van de overheid en de onrechtvaardige Europese subsidieverdeling. “Daar profiteren vooral de grootgrondbezitters van”, zei Smit. Een van de landbouwers in de zaal zei dat hij voor een paar duizend euro per jaar ook nog eens ‘door een hoepeltje’ moet springen, om tot in detail aan de strenge subsidie-eisen te voldoen.

Verder ging het onder meer nog over de hoge prijzen voor biologische producten in de winkel. “Alleen klanten in een luxepositie kunnen zich de aanschaf daarvan permitteren”, zei een van de boeren. Als reactie uit de zaal kreeg hij te horen dat sommige supermarkten de prijzen hebben verlaagd en zich ook inspannen voor een meer biologisch assortiment. “Een stap in de goede richting”, vindt Smit. “Maar zolang je die producten overal vandaan haalt, ben je nog steeds niet duurzaam bezig.”