Fietsen langs onderduik en Stolpersteine

AALTEN – Zaterdag 15 april verzamelen een kleine dertig mensen zich in het Nationaal Onderduikmuseum. Ze maken zich op voor een fietstocht langs een stuk Aaltense geschiedenis. In twee groepen gaan de fietsers op pad. Burgemeester Anton Stapelkamp neemt belangstellenden mee langs Joods erfgoed en Stolpersteine, de groep die meegaat met Gerrit Hendrik van Eerden en André Fukkink fietst langs onderduikplekken.

Door Karin Stronks

Gerda Brethouwer, directeur van het Nationaal Onderduikmuseum (NOM), heet de belangstellenden welkom en vertelt over het belang van de fietsroutes, dat de verhalen doorgegeven moeten worden. Ook memoreert zij aan de onderduikplek in het NOM, levensecht, met name voor kinderen interessant. “Praten over vrijheid, mensenrechten en democratie en onze rechtsstaat, heel belangrijk, zeker in de tijd waarin we nu leven!” 

Herlinda ter Maat, coördinator van Achterhoek Toerisme, geeft uitleg over de fietsroutes. “We gaan een deel van de routes fietsen. Burgemeester Stapelkamp zal de route ‘ook zij waren Aaltenaren’ doen, Gerrit Hendrik van Eerden en André Fukkink nemen de onderduikroute voor hun rekening.” De fietsers krijgen de routeboekjes met uitgebreide uitleg gratis op deze zaterdag. Het onderduikrouteboekje bevat twee routes, Aalten, Barlo en IJzerlo, Dinxperlo en De Heurne, ze zijn respectievelijk 20 en 35 kilometer lang. 

Synagoge
De groepen pakken de fiets en gaan op pad. Het is bewolkt en er staat een frisse wind. De eerste stop van de route ‘ook zij waren Aaltenaren’ is bij de synagoge. Burgemeester Stapelkamp vertelt over een stuk geschiedenis van de Joden. Dat rond het jaar 1770 veel Joden op drift zijn en velen zich in Bredevoort en Aalten vestigen. Dat Joden ongeveer in 1800 door Napoleon tot de ‘Hollandse Natie’ worden gerekend, dus niet meer tot een aparte gemeenschap.

Dat in de tweede wereldoorlog 87 Joden uit Aalten zijn weggevoerd waarvan er 46 terugkeren. “Deze plaquette bij de synagoge herinnert ons aan de deportatie van Aaltense Joden, hun namen zijn hier vermeld”, spreekt Stapelkamp. De groep neemt een kijkje op de Joodse begraafplaats en bezoekt de Stolpersteine voor Hendrik Wiggers en Johannes der Weduwen, beide niet Joods. Verzetsman Wiggers is na verraad opgepakt en sterft door uitputting in kamp Dora Mittelbau. Dokter Der Weduwen komt om het leven bij een schietpartij als hij terugkeert uit Den Haag waar hij aandacht heeft gevraagd voor erbarmelijke omstandigheden van dwangarbeiders in kamp Rees. 

Dale 39
Een kleindochter van Hendrik Wiggers, Addy Brethouwer, fiets mee in de route Aalten, Barlo. “Het verhaal over mijn opa was aanvankelijk voor ons niet meer dan een verhaal. Opa zat in het verzet en is om het leven gekomen. Later besefte ik pas goed wat er is gebeurd, mede ook door het boek Dale 39, geschreven door Jan Wikkerink, ook kleinzoon van mijn opa. Het heeft alles zichtbaar gemaakt. Al heeft oma wel een terugslag gehad na het uitkomen van het boek. Ze was er ook trots op. Ze was een sterke vrouw, zij zette door, bleef zorgen voor haar gezin, voor de onderduikers. Dit verhaal is voor ons tot leven gekomen.”

De groep van Gerrit Hendrik en André maakt een stop bij boerderij De Scheper aan de Nijhofsweg. “Op deze plek was in de tweede wereldoorlog een verzamelpunt voor opvang van onderduikers. Vanuit hier werden mensen geplaatst bij boeren in de omgeving”, vertelt Gerrit Hendrik. Hermen Ligterink en Paul Ligterink bewonen het pand met hun gezinnen. “Onder de glazen dakpan werden de onderduikers verborgen. De woorden j’ accuse zijn op een balk ingekrast, wat zoveel betekent als ‘ik beschuldig, ik klaag aan’. Dit herinnert nog aan de onderduik hier”, vertelt Hermen.

Tragedie
De groep fietst verder naar het oorlogsmonument in Barlo. Ook hier is een stop. Van Eerden: “Hier heeft een enorme tragedie plaatsgehad. Vijf kinderen uit het gezin van meester Weenink zijn in een schuilkelder omgekomen in de vlammen van een in brand geschoten munitiewagen, juist op Goede Vrijdag, 30 maart 1945, de dag dat de Duitsers zich terugtrekken uit Aalten.”

Er is een wandeltocht aan de gang, deelnemers passeren de groep bij het Barlose monument. Meerdere wandelaars nemen een kijkje bij het monument, lezen over wat er is gebeurd. Zo ook Rob Tiemessen uit Doetinchem. “Ik wandel in heel Nederland, overal kom je monumenten als deze tegen. Ik ga altijd even kijken, erbij stilstaan. Het is belangrijk om te blijven beseffen wat er is gebeurd. Vooral ook om jongeren de verhalen te vertellen.” Hij groet nog een keer en vervolgt zijn wandeltocht door het Aaltense buitengebied.