‘Ouder worden is een ontdekkingsreis’

ZUTPHEN – Het is hoog tijd om na te gaan denken over ouder worden. En dan écht. Oftewel: niet in stereotypen, niet met het vooroordeel dat je, als je ouder wordt, ‘per se zo lang mogelijk jong moet blijven’. Ook niet met het vooroordeel dat je, als je ouder wordt, alleen maar aan het aftakelen bent. “Beide vooroordelen zijn bizar. We hebben nieuwe ruimte nodig in de taal om de betekenis van ouder worden wél recht te doen.”

Door Sander Grootendorst

Dit zei de filosoof Suzanne Biewinga zondagmiddag in de bibliotheek aan het Broederenkerkplein in haar woonplaats Zutphen. Ze werd door stadgenote en cultuurhistorica Gerdien Verschoor geïnterviewd over haar boek ‘Ouder worden als ervaring’, een verkorte versie – een ‘bloemlezing’ noemt ze het zelf – van het proefschrift dat ze vorige maand aan de Universiteit van Amsterdam met succes verdedigde.

De eerste exemplaren van het boek overhandigde ze aan haar promotor, de cultuurfilosoof René Boomkens en – bij afwezigheid wegens griep – haar copromotor, zorgethicus Els van Wijngaarden. De uiteenlopende specialisaties van de twee academici (tezamen “een fantastisch koppel”) geeft al aan hoe breed Biewinga het onderzoek voor haar boek heeft opgezet. Dat ze ook ‘eerste’ exemplaren aanbood aan drie deelnemers aan de filosofiewerkplaatsen maakt dat nog eens extra duidelijk. Biewinga baseerde haar proefschrift op de bijeenkomsten waarin ze samen met ouderen filosofeerde over hun ervaringen, zorgen en idealen. “Die gesprekken vormen het hart van het boek.” Denkers uit heden en verleden die zich over dit thema hebben uitgelaten, fungeerden daarbij als mogelijke leidraad.

Wat bleek: na een handjevol figuren, lang geleden in de klassieke oudheid, onder wie Socrates, hebben door de eeuwen heen verrassend weinig anderen zinvolle uitspraken gedaan over ouderdom. Zelfs de Franse filosoof Simone de Beauvoir, die er in 1970 een boek aan wijdde, ontsnapte niet geheel aan de vooroordelen, constateerde Biewinga.
De Zutphense betreedt met haar studie dus grotendeels nieuw terrein, wat ze overigens (aldus Gerdien Verschoor) op zeer toegankelijke leesbare wijze doet. Eventuele vooroordelen tegen (zwaarwichtige) ’filosofie’ vallen op de eerste bladzijden al weg. Mede door Biewinga’s persoonlijke insteek, die ook het proefschrift kenmerkt, waarmee ze dus eveneens nieuw terrein betreedt. “Ik dacht: ik ga eens kijken welke ruimte ik kan krijgen voor mijn onderzoek en voerde meteen aan het begin mijn eigen moeder op. Dat zou er natuurlijk in het definitieve proefschrift uit moeten, verwachtte ik. Maar René zei: Nee, gewoon laten staan!”

Onbewoond eiland
Zo werd ‘Ouder worden als ervaring’ bij uitstek geen elitair boek, maar eerder een filosofisch getint lees- en werkboek voor alledag. Typerend voor Biewinga, de kersverse doctor in de filosofie, was haar antwoord op de vraag van Verschoor met welke filosoof ze het liefst op een onbewoond eiland zou zitten. “Eh… het liefst met Hans. Maar dat is geen filosoof…” (Hans la Rose is Biewinga’s echtgenoot, steun en toeverlaat). “Of, nee, het liefst met jullie allemaal, ik ben toch meer van de groepen”, zei ze toen, terwijl ze zich tot het publiek richtte, waarin zich menig deelnemer aan de filosofische werkplaatsen bevond. Eigenlijk allemaal filosofen, die bouwstenen aandroegen voor het boek.

Biewinga is zelf zeventig, tot ver in de vorige eeuw gold je dan zo’n beetje als stokoud en der dagen zat. Oud zijn begon op veel jongere leeftijd dan nu. “Leven en dood waren eeuwenlang nauw met elkaar verbonden. Tegenwoordig word je er pas in de laatste levensfase mee geconfronteerd.” Een interview met Biewinga ging wereldwijd viraal: een zeventigjarige die promoveert in de filosofie! Er kwam zelfs een reactie uit Pakistan. “Ik kreeg een verzoek of ik daar op tv wilde komen.” Maar waarom zou het bijzonder zijn dat je “op hoge leeftijd” innovatief wetenschappelijk onderzoek doet?

Documentaire
Er is dus nog veel werk te verrichten, en niet alleen denkwerk, al begint het daar wel mee. Tijdens de boekpresentatie werden opnames gemaakt voor een documentaire, een film die anderen moet aanmoedigen ook filosofiewerkplaatsen op te zetten. Bovendien zou het een goede zaak zijn als ook mensen jonger dan pakweg zeventig gelijkwaardig zouden meepraten. Dan moet een dilemma worden doorbroken: “Ouderen zijn ooit jong geweest, maar jongeren nooit oud.”
“Ouder worden kun je zien als ‘ontdekkingreis”, zegt Biewinga. “Je ontdekt in jezelf een nieuwe identiteit.” Dat wordt er dus bedoeld met ‘nieuwe ruimte in de taal’: woorden als ‘ontdekkingsreis’. Die kunnen het dilemma doorbreken.
En verder blijft het inspirerend om nu en dan te rade te gaan bij de ‘oude’ Griekse filosofen, zoals ook Biewinga deed. “Zij stelden dat er vier deugden zijn: moed, maat, verstandigheid en rechtvaardigheid. Die heb je in onze tijd nodig.”

*Suzanne Biewinga: Ouder worden als ervaring. Uitgeverij Boom