Graffiti in Lochem: op zoek naar STOF

LOCHEM – Wie is STOF? Wie is de graffitiartiest die zijn naam groot achterlaat op het oude stationsgebouw en in de binnenstad van Lochem? Inwoners spreken er schande van, de politie vraagt om getuigen en het beleid van de gemeente lijkt niet toereikend om het een halt toe te roepen. Ondertussen blijft de vandaal (of artiest) ongrijpbaar.

Door Guus Helle

“Je kunt er niet omheen”, zegt Calle Janssen, gemeenteraadslid van LochemGroen!, kijkend naar de vele graffiti op het stationsgebouw, “Het is overal te vinden, ook middenin het centrum.” Lochem, de ‘kleine landstad’ aan de Berkel, wordt volgens zijn inwoners geplaagd door de krabbels en bespuitingen van graffitischrijvers. Allerlei tags (een soort creatieve handtekening) staan op het leegstaande station en in het stadshart worden deuren, muren en zelfs lege winkelpanden bespoten. 

In de ogen van een deel van de Lochemers is het misschien symbolisch voor het verval van een mooi stationsgebied, maar Janssen kan ook een andere kant van graffiti zien: “Neem STOF, je ziet de graffiti overal in de stad terugkomen. Maar het is meer dan alleen de simpele tags, volgens mij zoekt de jeugd naar perspectief en uitdaging.” 

Het is meer dan alleen de simpele tags, volgens mij zoekt de jeugd naar perspectief en uitdaging

De letters staan op prominente plaatsen, zoals naast de Gudulakerk en in winkelstraten. En met de grote, veelal kleurrijke en zelfs technisch verfijnde werken is het anders dan de standaard graffiti die in een paar minuten gezet kan worden. En dat roept vragen op. Is dit alleen maar vandalisme, of ziet de schrijver zichzelf als een kunstenaar?

Meesters van de spuitbus
Dat is niet de mening van Lochem op social media, waar men vooral spreekt van ‘verloedering van de stad’ door graffiti. In verschillende facebookgroepen posten inwoners foto’s van het station, winkelpanden en andere plekken in Lochem. “Weerzinwekkend”, verzucht een inwoner zich op 8 juni, “Op vele locaties in Lochem gebeurt dit! Vaak met de signatuur ‘team STOF’! Ik zou zeggen: team STOP hiermee!”

Onder de noemer #CreatiefMaarCrimineel krijgt de graffiti ook aandacht op Facebook: “Goed nieuws, mensen! Onze mooie stad en dorp zijn uitgekozen als exclusief canvas voor een aantal geniale artiesten. Deze meesters van de spuitbus hebben besloten om hun ‘kunst’ niet in musea te tonen, maar lekker op privé-eigendommen. Gratis en voor niets! Wat een eer, toch?” Deze gekscherende beschrijving van de situatie wordt afgesloten met een waarschuwing: “Helaas blijkt de Nederlandse wet (heel verrassend) hier minder enthousiast over. Ja, echt – ongewenste graffiti op andermans spullen heet ‘vernieling’ en is gewoon strafbaar.”

Golf van graffiti
Ook Gemeente Lochem ziet vooral de nadelen ervan. “Over het algemeen is graffiti ontsierend en geeft het een verloederde indruk”, laat een woordvoerder weten. Cijfers van Circulus, de afval- en grondstoffenbeheerder van Lochem en verantwoordelijk voor het verwijderen van graffiti van gemeenteobjecten, laten een toename in het aantal meldingen zien: “In totaal zijn van februari tot juni 25 meldingen van graffiti gemaakt. Ter vergelijking: in heel 2024 zijn er uiteindelijk 27 meldingen onder de noemer graffiti geregistreerd.”

Het is niet het eerste keer dat er een toename van graffiti is in Lochem. Zes jaar geleden was er sprake van een ‘golf van graffiti’ in de stad en vorig jaar sloegen ‘taggers’ grootschalig hun slag. Politie Lochem vroeg bewoners en ondernemers aangifte te doen.

Ook dit jaar is een vergelijkbaar bericht uitgegaan. Hoeveel aangiftes zijn binnengekomen over graffiti is echter moeilijk te zeggen, laat de politie weten: “Je kunt geen aangifte doen van graffiti. Wel van vernieling.” 

De precieze kosten voor de maatschappij zijn ook niet bekend. Maar dát het geld kost is wel duidelijk, benadrukt de gemeente: “Het verwijderen van graffiti gaat gepaard met kosten voor uren en materiaal. Het kost de samenleving geld en dat geldt ook voor particulieren die graffiti van hun eigendommen verwijderen”. 

Regelovertreding
De angst van Lochemers voor verloedering van hun stad is niet ongegrond, aldus Kees Keizer. Hij is universitair docent aan de Rijksuniversiteit Groningen en heeft onderzoek gedaan naar het effect van graffiti op de maatschappij: “We hebben flyers op fietssturen gehangen in een steeg. En vervolgens gekeken wat mensen die hun fiets ophalen met de flyers doen.” Wat bleek: “Als de muren schoon zijn, stoppen mensen de pamfletten in hun zak of in hun tas. Als er tags op de muren staan, gooien mensen de flyers sneller op de grond.”

Keizer spreekt van een sneeuwbaleffect: “Het is een vorm van regelovertreding. En het zien dat iemand een regel overtreedt maakt dat ook anderen regels overtreden.” Een directe correlatie tussen graffiti en de diefstal van fietsen en vernieling van een auto op station Lochem kan niet worden hardgemaakt, aldus de onderzoeker. “Maar tags werken wel drempelverlagend, ook voor andere regelovertredingen, waaronder stelen.”

Uit onderzoek blijkt dat een winkelgebied met zwerfafval en tags minder vaak en minder lang wordt bezocht

Ook heeft graffiti een psychologisch effect: “Mensen storen zich aan de regelovertreding en voelen zich sneller onveilig. Uit onderzoek blijkt dat een winkelgebied met zwerfafval en tags minder vaak en minder lang wordt bezocht.” Wat vervolgens leegstand van winkelpanden in de hand werkt: “Wat op zijn beurt tags waarschijnlijker maken.”

Een stem hebben
Graffitikunstenaar Tom Linnenbank, wiens kunst onder andere te bewonderen is bij de Silo Art Tour in Bronckhorst, is opgegroeid met graffiti om hem heen: “Ik raakte gefascineerd door wat ik zag in de grote steden, de creativiteit, de prominente plekken.” Op 14-jarige leeftijd nam hij zelf een spuitbus te hand: “Ik begon met simpele tags, later ben ik hele muren gaan doen. Je verlegt steeds de lat.” En nu werkt hij al 21 jaar als professioneel graffitikunstenaar: “Mensen noemen mijn stukken tegenwoordig ook wel street art, maar ik zie mezelf nog steeds als graffitischrijver.”

Normen
Waarom begon hij eraan? “Het was in het begin 50 procent verveling, 50 procent dat ik iets wilde maken”, aldus Linnenbank. 

“Veel mensen beginnen uit verveling, anderen voor de adrenaline. Bij de serieuze jongeren is het al snel meer dan dat, ze willen iets moois maken en graffiti is de vorm die ze hiervoor kiezen.” Ook draait het in de graffitiwereld om respect: “Er zijn ongeschreven regels: je schrijft niet op monumenten, je verft niet over elkaars werk.” Zoals langs het spoor, waar vaak graffiti staat op geluidswallen en elektriciteitskasten: “Die werken kom je niet aan.” Ook worden woonhuizen, monumenten en kerken idealiter ontzien: “Dat is altijd de norm geweest. Dat doe je gewoon niet.”

“Het zijn vaak jongens tussen de 14 en 16 die een stempel op de wereld willen zetten”, aldus Kees Keizer. Het is deels puberteitsgedrag, maar er is ook een competitie, een rangorde, legt hij uit: “Het is bijna territoriaal, de meest zichtbare plaatsen zijn het meest begeerd.”

Een hele muur
Wel moet een onderscheid tussen het type graffiti worden gemaakt: “Niet elk graffitistuk is hetzelfde”, legt Linnenbank uit. “In principe zijn er drie vormen te onderscheiden. Je begint met de tag, de snelle handtekening of initialen van de schrijver.” Iets meer oefening vraag de throw-up: “Dit zijn simpele ballonletters en zijn vaak wat groter.” Maar nog steeds snel te zetten: “Binnen een paar minuten heb je het wel op de muur.”

En dan is daar de piece: “Dit vraagt meer oefening, vaardigheid en laat zien dat iemand het niet alleen doet voor de adrenalinekick.” Ze zijn vaak groot (een hele muur of meer), kleurrijk en maken gebruik fraaiere spuittechnieken. Ook worden deze meer gerespecteerd: “Je hoort met een tag niet over een piece te gaan.”

STOF
Hoe ziet het dan met STOF, waar valt het werk van deze productieve schrijver(s) onder? Linnenbank zit zelf niet meer in de graffitiscene en kent hun werk niet persoonlijk. Maar als hij een aantal voorbeelden uit Lochem onder ogen krijgt, is zijn oordeel duidelijk: “Deze zijn er serieus mee bezig. Dit zijn echt pieces.” Hij benoemt wat hij ziet als verfijning: “De kleuren gaan vloeiend in elkaar over, er zit een flow in. De lijnen zijn strak en de ruimte wordt heel precies gebruikt.” 

Ik maakte zulke stukken toen ik 16 of 17 was. Als ze doorgaan, kan het best wat worden

Ook ziet hij vooruitgang in het werk: “Bij deze zie je voor het eerst een poppetje erbij, een figuurtje. Zo ontwikkelt het vaak, je gaat experimenteren met verschillende vormen.” Hij wijst naar het andere, strakker gespoten werk: “Deze is later gezet. Ze doen duidelijk hun best.” Hij vergelijkt het met zijn eigen jongere jaren: “Ik maakte zulke stukken toen ik 16 of 17 was. Als ze doorgaan, kan het best wat worden.”

Strafrechtelijke maatregelen
Tussen de tags en andere snelle graffiti is er dus ook sprake van creativiteit en kunstzinnigheid, maar een overvloed aan graffiti levert overlast op en stimuleert verloedering. Waar doet de gemeente Lochem dan goed aan bij de aanpak van graffiti?

Politie Lochem pakt een harde lijn en wil jongeren waarschuwen: “Graffitispuiten is gewoon vernieling waar een maximumstraf van 2 jaar gevangenisstraf op staat.” In veel gevallen worden jongeren bij een eerste overtreding doorgestuurd naar bureau Halt, waar ze een traject ingaan om herhaling te voorkomen.

Maar volgens onderzoeker Keizer is bestraffing niet het antwoord: “Autoriteiten gaan heel snel naar criminalisering, terwijl strafrechtelijke maatregelen maar beperkt werken tegen graffiti.” Linnenbank is het daarmee eens: “Ik ben wel eens opgepakt voor het spuiten van graffiti. Ik kreeg alleen maar meer moeite met autoriteit.”

“Het toewijzen van legale graffitiplekken is heel verstandig”, aldus Keizer, “Muren die nu volstaan met tags aanwijzen als doek en jongeren uitnodigen daar iets moois te maken.” Dit kan het gevoel van verloedering verminderen: “Een Mona Lisa op de muur is geen regelovertreding.” Ook maakt het direct gebruik van de normen in het graffiticircuit: “Je hoort niet over andermans werk te spuiten, dus waarschijnlijk blijft de muur langer mooi.”

Gemeenteraadslid Janssen staat achter dit voorstel: “Er is in Lochem niets te doen voor jongeren. Zij vervelen zich en graffiti is daar een uiting van.” Hij pleit ervoor in gesprek te gaan: “Laat jongerenwerkers met ze praten, wijs legale graffitiplekken aan en nodig de jongeren juist uit in plaats van ze verder weg te duwen.”

Zoektocht
En hoe zit het met het ongrijpbare ‘team STOF’? Wie ze zijn blijft een mysterie. Er bestaan vermoedens dat het een klein groepje jongeren is. Twee personen met een capuchon werden gezien na het schrijven van het woord stof op een sluis aan het Twentekanaal, daarvan gaat op social media een foto rond.

Het zou kunnen dat ze al in juni met de politie in aanraking zijn gekomen. Politie Lochem meldde toen dat vier minderjarige jongens op heterdaad waren betrapt: “Hiervan zijn er al twee naar Halt gestuurd.” Maar of het STOF betreft, is niet duidelijk. 

Er zijn vier minderjarige jongens betrapt en naar Halt gestuurd. Onduidelijk is of zij achter de STOF-tags zitten

De tijd zal uitwijzen of team STOF nog actief is. Mogelijk blijft het bij de tags en de grote pieces die nu al op de muren van Lochem staan. Of misschien levert het team uiteindelijk een volwaardig graffitikunstenaar af, zoals Tom Linnenbank: “Het een kan niet zonder het andere. Als je niet begint met taggen, kom je niet waar ik nu ben.”

Graffiti als teken van verzet
Graffiti is van alle tijden. Het Rome van het jaar nul stond er vol mee en ook het Nederland van de twintigste en eenentwintigste eeuw is er innig bekend mee. “In het begin was het vooral een teken van verzet en werd het gebruikt door punkers en krakers”, zegt Tom Linnenbank, professioneel graffitiartiest en bekend onder de naam Dopie. “De vorm die we nu kennen is overgevlogen vanuit Amerika in de jaren ‘80.” Een aantal culturele fenomenen heeft het verder aangewakkerd, zoals de documentaire Style Wars uit 1983 en het Subway Art-boek uit 1984. “Het heeft een sterke connectie met hiphop en rap. Het gaat erom een stem te hebben.”