Gedenkstenen voor 26 Joden en één verzetsman

ZUTPHEN – Het nazi-schrikbewind maakte in de Tweede Wereldoorlog onnoemelijk veel slachtoffers. Maar toch is het belangrijk dat ze allemaal bij naam worden genoemd. Dat ze allemaal een gedenksteen krijgen en dat informatie over hun leven wordt opgediept en doorgegeven.

Door Sander Grootendorst

Om die reden gaat de stichting Stolpersteine Zutphen onverdroten door met haar werk: uitzoeken waar Joodse inwoners hebben gewoond – van wie veruit de meesten door de nazis zijn vermoord; enkelen overleefden. En in de stoep vóór al die woningen – ook als er nu andere gebouwen staan – zogenoemde Stolpersteine laten aanbrengen, struikelstenen in het Nederlands, steentjes met een laagje messing erop, waarin de namen van de slachtoffers zijn gegraveerd.

Een initiatief van de Duitse kunstenaar Gunter Demming, dat in tal van steden en dorpen navolging heeft gekregen.Zeventwintig steentjes zijn daar op woensdag 15 april aan toegevoegd,  bij tien Zutphense adressen. Elk van die zevenentwintig was een bijzonder mens, omdat ieder mens dat in principe is. Precies vanuit die gedachte werd dit keer ook een Stolperstein aangebracht voor het huis van een man, een verzetsstrijder, die geen Jood was, maar wel door de nazi’s is doodgeschoten. Hij woonde aan het Ravenstraatje. Zijn naam is Jan Willem Vlastuin.

NSB-burgemeester
Kleinzoon Rob hield een korte toespraak. “Mijn vader was elders ondergedoken en dacht na Dolle Dinsdag dat hij veilig naar huis kon komen. Even verderop was hier een bijeenkomst van de NSB met NSB-burgemeester Tesebeld. Die riep op om ‘de gevaarlijkste man van Zutphen’ om te leggen. Het waren letterlijk zijn woorden.”

“Mijn opa is via het dak hierachter gevlucht toen ze aan de deur kwamen. Hij wist te ontsnappen, maar werd in de Vaalstraat opgepakt. In de Bernhardsteeg is hij omgelegd. Daar heeft iemand een verslag van gedaan die toevallig een dagboek bijhield. Daardoor weten we de laatste woorden van mijn opa: Niet schieten! Niet schieten!”

“Het heeft heel veel teweeg gebracht bij onze familie. Onze vaders en hun zussen hebben er zwaar onder geleden.”

Rob, kleinzoon van Jan Willem Vlastuin, houdt een korte toespraak. Foto: Henk Derksen 

Robs neef Frans voegde er nog enkele woorden aan toe, waarin hij de verzetsman persoonlijk aanspraak: “Ze noemen je communist, alsof dat alles was wat je was. Je hielp mensen in nood. Ze zeggen dat je erin geloofde dat mensen gelijk konden zijn. Je verkondigde overal je standpunten. Ook al werd de omgeving onveiliger. Je werd neergeschoten om wat je uitdroeg. Elke keer dat wij opstaan tegen onrecht loop je even naast me. Niet als held, maar als mens.”

Bij iedere steenlegging speelde André Kerver improvisaties op zijn klarinet. “Al hadden we in dit geval voor Jan Willem Vlastuin ook de Internationale kunnen zingen”, zei voorzitter Dannie Brus van de stichting Stolpersteine Zutphen.

Pettenfabriek
Hierna toog het gezelschap naar de Kuiperstraat-hoek IJsselkade. Het laatste reguliere adres in Zutphen van Elisabeth Nora Krukziener en Jane Henriëtte Krukziener. Elisabeth is geboren in 1927, Jane in 1933. Hun ouders waren Aron Krukziener en Sara Vromen. Aron had een pettenfabriek in de Raadhuissteeg. Dat laatste is een link met Menno Tamminga, voormalig NRC-journalist met meerdere publicaties over de oorlog in Zutphen op zijn naam. “Die pettenfabriek besloeg twee panden. In een daarvan woon ik nu.”

Tamminga vertelde de aanwezigen over de bewoners van Kuiperstraat 43, een huis dat in 1944 is gesloopt. Er klonk emotie in zijn stem: geschiedenis is niet zomaar een chronologische reeks feiten, het gaat altijd om mensen, met wie, helemaal tijdens oorlogen, ongekend wreed, onmenselijk, wordt omgegaan. Elke biografie bij elke gedenksteen was woensdag – zo voelde dat – óók een les voor wie nu leeft, in een wereld waar opnieuw ongekend wrede oorlogen woeden.

Tamminga; “Dit deel van de Kuiperstraat was tot in 1942 een stukje Joods Zutphen. Aron Krukziener was meelevend lid van het Nederlands-Israelitisch Kerkgenootschap. Hij zamelde bijvoorbeeld geld in voor de bouw van een muur rondom de Joodse begraafplaats in Zutphen. In 1924 is hij getrouwd met Sarah Vromen uit Nijmegen, dochter van een papierhandelaar.” 

“In 1927 is Elisabeth Nora geboren, in 1931 volgde een tweeling, die op jonge leeftijd stierf. Het vierde kind Jane Henriëtte werd geboren in 1933.”
Je zou nog zoveel meer willen weten dan jaartallen: “Waar speelden ze? Met wie? Wat was hun favoriete kleur of hun favoriete dier? We moeten het doen met heel weinig informatie”, zei Tamminga, die wel een foto kon tonen van Elisabeth.
Toen Joodse kinderen niet meer naar christelijke of openbare scholen mochten, ging Elisabeth naar een tijdelijke school in Zutphen en later in Arnhem. Jane bezocht de speciale Joodse school in de Halterstraat.

Jeugdboek
“Van Jane hebben we geen foto. Toch is ze vereeuwigd: ze speelt een rol in het jeugdboek Wij woonden hier van van Martine Letterie, dat vorig jaar verscheen.”
De zusjes werden naar hun opa en oma in Nijmegen gestuurd, de ouders veronderstelden dat ze daar veilig waren. “Dat was achteraf gezien hopeloos naïef”, zei Tamminga. “Uiterlijk 10 april 1943 moesten alle Joden die nog in Gelderland waren zich melden in concentratiekamp Vught. De grootouders en hun kleindochters hebben dat gedaan.” Alle vier werden ze gedeporteerd en om het leven gebracht, Jane in Sobibor, Elisabeth in Auschwitz.
Aron en Sarah doken aanvankelijk onder in een pand op de hoek Marspoortstraat-IJsselkade. Ze werden verraden en belandden in Westerbork. Ze overleefden de oorlog wel, maar waren getekend voor het leven.

Menno Tamminga vertelt aan de Kuiperstraat over de familie Krukziener. Foto: Henk Derksen 

Alle 27 namen bij de gedenkstenen van 15 april 2026

Meyer Vromen, Veronica Vromen, Simon Philips, Maurits Henri Philips, Heintje Philips-Rozendaal, Jan Willem Vlastuin, Elisabeth Nora Krukziener, Jane Henriëtte Krukziener, Bertha Vromen-Monnikendam, Hermann Grünberg, Martha Grünberg-Schönthal, Leon Lipschits, Rachel Lipschits-Schoenlappe, Jetje Lipschits, Carolina Lipschits, Eva Lipschits, Lea Lipschits-Theeboom, Meijer Lipschits, Jetje Lipschits, Catharina Lipschits, Mozes Lipschits, Anna Lipschits, Eva Lipschits, Philip Lipschits, Heintje Lipschits-de Leeuw, Rebecca Lipschits, Louis de Beer.