Heuvels honderdste sterfdag veelzijdig herdacht

BORCULO – Groninger Johan van Rhijn heeft zaterdag in de Joriskerk in Borculo het eerste exemplaar in ontvangst genomen van een nieuw boek met verhalen van en beschouwingen over schrijver en onderwijzer (en nog veel meer) Hendrik Willem Heuvel, die honderd jaar geleden overleed. Johan van Rhijn, gedragsbioloog en publicist, is zijn achterkleinzoon.

Door Sander Grootendorst

Hij kreeg het boek, waaraan hij zelf bijdroeg, uit handen van emeritius-professor Willem Ouweneel, natuurwetenschapper, theoloog, Heuvel-kenner (en nog veel meer). Ouweneel, opgegroeid in Apeldoorn, wonend in het Utrechtse Houten, zelfbenoemd ‘halve Achterhoeker’, met roots in de regio – hij deelt met Heuvel een 17e-eeuwse gemeenschappelijke voorvader –, is de drijvende kracht achter de totstandkoming van de herdenkingsuitgave én van de vier hieraan voorafgaande nieuwe Heuvelboeken. Heuvels magnum opus, Oud-Achterhoeksch Boerenleven, was in 2020 het eerste in de rij: het kreeg een nieuwe titel mee: Oolde, mijn Oolde – naar de buurtschap bij Laren waar Heuvel in 1864 werd geboren. 

Geromantiseerd
Voorzitter (en Arnhemmer) René Nijhof van studiekring H.W. Heuvel presenteerde de bijeenkomt in de Joriskerk. Groningen, Houten, Arnhem… alvast drie plaatsen buiten de Achterhoek waar mensen wonen die van Heuvels werk op de hoogte zijn. Het is de achterliggende gedachte van de nieuwe focus op Heuvel: dat hij meer aandacht verdient, binnen, maar zeker ook buiten zijn eigen gelederen. De titel Oud-Achterhoeksch Boerenleven doet niet alleen veel Randstedelingen meteen afhaken, maar, belangrijker, hij dekt niet exact de lading van wat erin staat: “Het is een geromantiseerd boerenleven, het is het Paradise Lost van zijn jeugd dat hij beschrijft.”
Dat zei André van Gessel, Berghs-Doetinchems streektaaltroubadour, even later tijdens de wandeling naar Heuvels graf. Van Gessel zou in deel twee van het programma, bij boerderijmuseum de Lebbenbrugge, zijn door Heuvel geïnspireerde liedjes ten gehore brengen.

Poëzie
Het verloren paradijs van je jeugd… dat is een universeel literair thema. Heuvel schrijft er realistisch over, maar wel met een pen, gedoopt in de inkt van de poëzie. Arend Heideman, een van de redacteuren, concludeerde dat in een informatief hoofdstuk, toegevoegd aan Oolde mijn Oolde. Van Gessel beaamt het volmondig. “Sommige boeren vonden het boek maar niks, omdat het harde leven in de landbouw veel mooier werd voorgesteld dan het was.”
Heuvel gebruikte als schrijver literaire kunstgrepen, zoals dat hij een meisje waarop hij als twaalfjarige verliefd was een andere naam toebedeelde en naar Amerika liet emigreren, wat in werkelijkheid helemaal niet was gebeurd: wel lag er symbolisch een oceaan tussen hen in. Zo ‘verwerken’ literaire schrijvers hun emoties…

De toespraak van Willem Ouweneel in de Joriskerk had veel weg van een universitair college. Een college waaruit eruditie, maar vooral liefde sprak: voor leven en werk van de in zijn ogen “beste schrijver van de Achterhoek”. De toehoorders spitsten hun oren bij alle dwarsverbanden die hij legde tussen Heuvel en diverse theologen en filosofen. Hij vertelde over Heuvels vriendschappen en de verhouding tot zijn naasten.
Verknocht als hij was aan de (noordelijke) Achterhoek – in Doetinchem kreeg hij al heimwee – keek Heuvel wel degelijk met brede, tolerante blik over grenzen heen. Of je ‘heidens’ was, protestants, katholiek of joods, het maakte hem niet uit.

Stormramp
Daar ging ook Bertus Hesselink, voorzitter van de kerkenraad, in zijn openingswoord op in. Hij trok een parallel met de huidige Joriskerk: “Als protestantse gemeente De Wijngaard staan wij klaar voor alles en iedereen, ongeacht je achtergrond.” Hesselink memoreerde dat Heuvel in 1925 de stormramp, die het kerkgebouw verwoestte, heeft meegemaakt. En dat Heuvel voormalig diaken in deze kerk, de armen uit de mouwen stak om de zwaar getroffen gemeenschap weer overeind te helpen. “De wederopbouw van de kerk mocht hij helaas niet meer ervaren.”

Saxofoniste Nardi Strijbos-Hilhorst uit Gelselaar, het dorp waar Heuvel schoolmeester is geweest, speelde fragmenten van stukken van onder anderen Erik Satie en Kurt Weill, Heuvels tijdgenoten.

Nardi Strijbos-Hilhorst speelt saxofoon bij het graf van Hendrik WIllem Heuvel. Naast haar staat voorzitter René Nijhof van Studiekring H.W. Heuvel. Foto: Henk Olthof / Achterhoek Nieuws

Achterkleinzoon Van Rhijn hield een verrassende toespraak naar aanleiding van een erfenis: uit het bezit van Heuvel ontving hij de dichtbundel Snikken en grimlachjes van Piet Paaltjes. Op het eerste oog zijn de verschillen tussen de sombere, sarcastische Paaltjes en Heuvel groot, maar beiden waren romantici die hun toevlucht namen tot de literatuur om hun gevoelens te kunnen uiten. “Ik zie duidelijk aanknopingspunten”, zei Van Rhijn.
Heuvels wereld was al met al veel groter dan je zou denken. Oók een goede reden waarom meer lezers zijn werk zouden moeten kennen, vinden de samenstellers van de Heuvel-boeken.

Intiem
De korte wandeling van de kerk naar de begraafplaats en het samenzijn aldaar waren juist weer Achterhoeks intiem. René Nijhof en voorzitter Wim Slotboom van de Heuvelstichting plaatsten samen een bloemstuk bij het graf van Heuvel en zijn echtgenote Derkje Wesseldijk. Voorzitter Peter Nieuwenhuis van de Historische Vereniging Borculo hield een korte rede: “Wij leven in een tijd waarin regionale geschiedenis weer aandacht krijgt. Mensen willen weten waar ze vandaan komen en wat hun omgeving bijzonder maakte. Precies waar Heuvel zich voor inzette, en wij als vereniging ook.”
Nardi Strijbos speelde opnieuw saxofoon, nu begeleid door merelzang en de roep van gierzwaluwen: die hebben hun nest, hun thuis, in Borculo en vliegen na de broedtijd met hun jongen weer de wijde wereld in.