Water staat steeds meer centraal
NatuurWatertekort, Water Race, afvalwater op de Zwarte Cross en verdwenen sloten
Door Meindert Bussink
OUDE IJSSELSTREEK – Nederland kampt officieel met een watertekort. Waterbeheerders zijn deze week opgeschaald naar fase 2 van de landelijke maatregelen om het beschikbare water eerlijk te verdelen. Tegelijkertijd leren basisschoolleerlingen tijdens de Water Race hoe regenwater beter kan worden vastgehouden en experimenteert de Zwarte Cross met het hergebruik van afvalwater. De aandacht voor water lijkt overal toe te nemen. Ook in de Oude IJsselstreek roept dat de vraag op hoe het landschap moet worden ingericht om droge zomers én hevige regenbuien op te vangen.
Waar water vroeger vooral zo snel mogelijk moest worden afgevoerd, verschuift de aandacht steeds vaker naar het vasthouden en slimmer benutten ervan. De Achterhoek vormt daarop geen uitzondering.
Sponswerking
Dat is ook precies het uitgangspunt van de Water Race, waarbij basisschoolleerlingen en buurtbewoners in de afgelopen maand aan de slag gingen met waterkwaliteit, watergebruik en weersextremen. Door regenpijpen af te koppelen, tegels te vervangen door groen en regentonnen te plaatsen moet stad en landschap meer als een spons gaan functioneren.
Ook de Zwarte Cross zet dit jaar in op slimmer watergebruik. Op het festivalterrein wordt afvalwater langer vastgehouden en gezuiverd om de rioolwaterzuivering minder te belasten. Daarnaast wordt geëxperimenteerd met het scheiden van urine en ontlasting, zodat de vaste fractie kan worden gebruikt als meststof voor landbouwgewassen.
De voorbeelden laten zien dat de omgang met water verandert. Maar hoe vertaalt zich dat naar het landschap?
Meer dan alleen sloten
In een eerder artikel schreef de Gelderse Post over onderzoek van de Volkskrant waaruit bleek dat tussen 2017 en 2024 landelijk ruim 30.000 sloten op boerenland zijn verdwenen. Ook de gemeente Oude IJsselstreek liet weten geen volledig overzicht te hebben van slootdempingen op particuliere gronden.
De discussie bleek daarmee breder dan alleen de vraag hoeveel sloten verdwijnen.
Klimaatburgemeester Eva Kruijswijk pleitte ervoor om naast nieuwe aanplant ook bestaande landschapselementen beter te beschermen. Volgens haar zijn sloten onderdeel van het watersysteem dat nodig is om droogte beter op te vangen.
Water vasthouden is ingewikkelder
Volgens Waterschap Rijn en IJssel ligt de werkelijkheid genuanceerder. Sloten hebben meerdere functies. Ze voeren overtollig regen- en grondwater af, vormen leefgebied voor planten en dieren en dragen bij aan de kwaliteit van het landschap. Maar tegelijkertijd zijn sloten volgens het waterschap “hoofdzakelijk drainerend” en voeren zij juist grondwater af.
Dat betekent dat het dempen van een sloot niet automatisch slecht is voor de waterhuishouding. In sommige situaties kan een ondiepere sloot of het dempen ervan juist bijdragen aan hogere grondwaterstanden en daarmee aan het vasthouden van water. Tegelijkertijd blijft afwatering noodzakelijk om wateroverlast bij hevige regenval te voorkomen.
Volgens het waterschap vraagt iedere situatie daarom om een hydrologische én ecologische afweging.
Wie gaat eigenlijk waarover?
Het eerdere artikel riep ook vragen op over de verantwoordelijkheden rond slootdempingen.
De Omgevingsdienst Achterhoek laat weten dat slootdempingen niet onder haar takenpakket vallen. Voor inhoudelijke vragen verwijst de dienst naar Waterschap Rijn en IJssel.
Volgens het waterschap zijn alleen watergangen die zijn opgenomen op de zogenoemde Legger vergunningplichtig. Veel kleinere sloten vallen daar niet onder.
Wordt een sloot gedempt om een agrarisch perceel te vergroten, dan betreft dat volgens het waterschap in vrijwel alle gevallen een wijziging van het omgevingsplan. De beoordeling daarvan is een verantwoordelijkheid van de gemeente.
Landschap als kapitaal
Voor Stichting Achterhoek weer Mooi (StAM) is behoud van bestaande landschapselementen minstens zo belangrijk als nieuwe aanleg.
“Slootdempingen zijn inderdaad een groot probleem”, zegt landschapsdeskundige André Kaminski. Volgens hem verdwijnen niet alleen sloten, maar ook bermen en zaksloten doordat afrasteringen worden verplaatst en percelen worden vergroot.
‘Sloot-dempingen zijn inderdaad een groot probleem’
“Landschap verdwijnt niet, maar karakteristieke landschapselementen wel. Dat is doodzonde en eigenlijk vernietiging van landschapskapitaal.”
Volgens StAM zou het aantrekkelijker moeten worden om bestaande landschapselementen te behouden. “Beschermers moet je belonen en vernielers ontmoedigen.”
Niet alleen regels, ook prikkels
Agrarisch jurist Willem Bruil ziet nog een andere verklaring voor veranderingen in het landschap.
Volgens hem spelen niet alleen vergunningen en handhaving een rol, maar ook de manier waarop landbouwgrond wordt geregistreerd en gesubsidieerd. “Sloten, greppels en bosranden tellen niet mee voor de oppervlakte landbouwgrond. Daar gaat wel een perverse prikkel van uit.”
‘Daar gaat wel een perverse prikkel van uit’
Volgens Bruil vraagt het onderwerp om een bredere blik op de samenhang tussen landbouwbeleid, ruimtelijke ordening en waterbeheer.
Grotere omslag
De verschillende reacties laten zien dat het debat over sloten inmiddels veel verder reikt dan alleen het dempen van watergangen.
De klimaatburgemeester benadrukt de noodzaak om water vast te houden. Het waterschap wijst erop dat sloten óók een belangrijke afvoerfunctie hebben. StAM kijkt vooral naar de cultuurhistorische en ecologische waarde van bestaande landschapselementen, terwijl Bruil aandacht vraagt voor de juridische en economische prikkels die het landschap mede vormgeven.
Misschien is dat wel de belangrijkste conclusie van de afgelopen maanden. Van schoolplein tot festivalterrein en van landbouwperceel tot sloot verschuift de aandacht langzaam van water zo snel mogelijk afvoeren naar water zo slim mogelijk beheren. Juist in een droge regio als de Achterhoek lijkt die omslag steeds urgenter te worden.
