Droge zomer goed voor druiven, maar bomen worstelen met weersextremen

OUDE IJSSELSTREEK – Waar de warme en droge zomer voor Achterhoekse wijnboeren juist gunstig uitpakt, hebben bomen het moeilijker. De gemeente Oude IJsselstreek ziet relatief veel bomen uitvallen en opvallend vroege herfstverkleuring. Nieuw internationaal onderzoek wijst erop dat bomen zich fysiologisch minder goed aan langdurige droogte aanpassen dan gedacht. Maar volgens bomenspecialist Dyon Temming van Mooi Achterhoek moeten we niet alleen naar droogte kijken. Juist de opeenvolging van droogte, extreme nattigheid en hoge temperaturen kan bomen parten spelen.

Door Meindert Bussink

De omstandigheden waren deze zomer ideaal voor Wijngoed Kranenburg in Gendringen. Wijnboer Henk Takken vertelde vorige maand in deze krant dat de warme, droge zomer en het uitblijven van nachtvorst in het voorjaar mogelijk voor een topjaar zorgen.

Voor bomen in hetzelfde Achterhoekse landschap ligt dat anders. „We zien dat er momenteel relatief veel bomen uitvallen. Daarnaast zien we veel vroege herfstverkleuring en bomen die nu al hun blad laten vallen”, laat de gemeente Oude IJsselstreek weten. Hoeveel bomen uitvallen, kan de gemeente niet aangeven.

Berken en beuken
Niet iedere boom die nu zijn blad verliest, heeft volgens de gemeente last van de droogte van deze zomer. Bomen kunnen ook nog reageren op weersomstandigheden uit voorgaande jaren. „Als droge periodes elkaar steeds vaker opvolgen, kan dat de conditie en weerbaarheid van bomen op langere termijn beïnvloeden.”

Onder meer bij berken en beuken zijn de afgelopen jaren meerdere bomen uitgevallen. Droogtestress is bijvoorbeeld te herkennen aan minder blad, vroege verkleuring en bladval en minder groei. Bij langdurige stress kunnen bomen bovendien gevoeliger worden voor ziekten, zwamaantastingen en plagen.

De plek waar een boom staat is daarbij belangrijk. Een boom met voldoende doorwortelbare grond en een goede vochtvoorziening krijgt volgens de gemeente minder snel last van droogtestress.

Minder aanpassingsvermogen
De lokale waarnemingen krijgen een extra dimensie door internationaal onderzoek dat op 24 augustus werd gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift PNAS. Onderzoekers bestudeerden 24 fysiologische eigenschappen van bomen in veertig droogte-experimenten in bossen verspreid over de wereld. Daarbij werd een deel van de regen tegengehouden om langdurige droogte na te bootsen.

De onderzoekers vonden geen aanwijzingen dat bomen hun hydraulische en fotosynthetische systemen aanpasten aan de opgelegde droogte. Door het afnemen van de hoeveelheid water in de weefsels werd wel de zogeheten hydraulische veiligheidsmarge kleiner. Daarmee neemt het risico toe dat het watertransport in een boom faalt.

De onderzoekers concluderen niet dat bomen zich helemaal niet aan veranderende omstandigheden kunnen aanpassen, maar wel dat de onderzochte fysiologische aanpassingen toekomstige droogtes waarschijnlijk onvoldoende kunnen opvangen.

Ook de gemeente herkent dat schade niet altijd direct zichtbaar hoeft te zijn. Een boom kan een droge periode ogenschijnlijk goed doorstaan, maar ondertussen reserves verliezen of schade aan het wortelstelsel oplopen. Daardoor kan de conditie in de jaren daarna alsnog achteruitgaan.

Van droog naar kletsnat
Volgens Dyon Temming, bomenspecialist bij mooi Achterhoek, is het belangrijk om daarbij verder te kijken dan alleen droogte. Hij zag in 2025 in sommige gebieden acute sterfte onder oude fruitbomen, maar ook onder oude eiken en beuken. Daaraan gingen niet alleen de droge jaren vanaf 2018 vooraf, maar ook de extreem natte periode van 2023 en 2024. Zo trad de Veengoot tussen Halle en Mariënvelde buiten haar oevers.

Volgens Temming kunnen juist dergelijke plotselinge veranderingen bomen voor problemen stellen. Bomen kunnen zeer oud worden en reageren daardoor relatief langzaam op veranderende omstandigheden. „De bomen in onze klimaatzone zijn gewend aan een bepaalde stabiliteit en een redelijk smalle bandbreedte van vochtbeschikbaarheid en temperatuur.”

Dat sluit aan bij wat boombeheerder Kristian Ebbers van Oude IJsselstreek vorig jaar al tegen deze krant vertelde. „We hebben een paar droge zomers gehad, maar de afgelopen zomers waren juist weer zeiknat en niet alle bomen gaan daar even goed op.”

Ander Achterhoeks landschap
Als dergelijke extremen vaker voorkomen, kan dat uiteindelijk ook gevolgen hebben voor het karakteristieke Achterhoekse coulisselandschap. „Het landschap zoals wij dat kennen zal op sommige plekken onherkenbaar veranderen”, verwacht Temming. Daarom moet er volgens hem worden doorgegaan met het planten van bomen. „De jonge generatie heeft de toekomst.”

Ook Oude IJsselstreek houdt bij nieuwe aanplant inmiddels rekening met klimaatverandering. De gemeente beheert ongeveer 40.000 bomen en kiest voor een divers bomenbestand met soorten die passen bij de lokale omstandigheden en beter bestand zijn tegen droogte, hitte en wateroverlast.

Minstens zo belangrijk als de soort is volgens de gemeente de plek waar de boom terechtkomt. Voldoende ruimte voor wortels en een goede vochtvoorziening vergroten de weerbaarheid tegen extremen.

Water vasthouden
Temming ziet daarom niet alleen het planten van andere boomsoorten als oplossing. „Ik denk dat een systeemverandering met betrekking tot waterhuishouding het allerbelangrijkst is.” Dat geldt volgens hem niet alleen voor bomen, maar ook voor landbouw en drinkwater. Water langer vasthouden in de bodem en de juiste teelt op de juiste plek zijn volgens hem belangrijke uitgangspunten.

Die discussie is deze week ook landelijk actueel. De Tweede Kamer debatteerde donderdag over het Nederlandse plan voor de uitvoering van de Europese Natuurherstelwet. Negen natuurorganisaties vinden dat het kabinet nog onvoldoende concrete keuzes maakt en wijzen juist na de droge zomer op het belang van natuurherstel en een andere omgang met water. De Europese wet bevat onder meer doelen voor extra bomen en het vernatten van veengebieden.

Boerenorganisatie LTO waarschuwt tegelijkertijd dat de uitwerking van de wet grote gevolgen kan hebben voor boeren en tuinders en wil dat er nog geen onomkeerbare stappen worden gezet.

De warme en droge zomer die de druiven rond Gendringen dit jaar goed doet, kan voor bomen dus heel anders uitpakken. Maar een volgende extreem natte periode kan opnieuw problemen veroorzaken. Hoe het Achterhoekse landschap daarop moet worden ingericht, kent volgens Temming geen eenvoudige oplossing: „Er bestaan gewoonweg geen simpele oplossingen voor complexe vragen.”