Hitte voorbij, maar schade aan Montferlandse bomen kan nog jaren doorwerken

MONTFERLAND – De heetste dagen zijn voorbij en de herfst staat voor de deur, maar voor bomen kunnen de gevolgen van de warme en droge zomer van 2026 nog jaren doorwerken. In Montferland lieten vooral beuken en berken vroegtijdig hun blad vallen, terwijl bij eiken opvallend veel echte meeldauw voorkwam. De gemeente ziet dat inheemse boomsoorten last hebben van de hoge temperaturen en het extreme neerslagtekort. Ervaringen elders in de Achterhoek laten bovendien zien dat niet alleen droogte, maar ook de opeenvolging van droge en extreem natte perioden bomen parten kan spelen.

Door Meindert Bussink

Vooral soorten die niet diep wortelen, zoals fijnspar, berk en zomereik, hadden het volgens een woordvoerder van de gemeente Montferland deze zomer moeilijk. De beuk wortelt normaal gesproken dieper, maar staat in stedelijk gebied geregeld op een plek waar ondergronds onvoldoende groeiruimte beschikbaar is.

Veel bomen reageerden door hun blad vroegtijdig te laten vallen. Daarmee beperken ze de verdamping. Bij beuken heeft dat volgens de gemeente als bijkomend gevolg dat de kroon dunner wordt en takken gevoeliger worden voor zonnebrand. Bij eiken viel dit jaar een sterke toename van echte meeldauw op, mogelijk als gevolg van droogtestress.

Schade pas later zichtbaar
Dat het in de herfst weer koeler en natter wordt, betekent niet dat de problemen daarmee voorbij zijn. Wanneer een boom vanwege droogtestress vroegtijdig zijn blad verliest, wordt zijn groeiseizoen korter. Via fotosynthese bouwt een boom stoffen op die nodig zijn voor groei en weerstand. Bij vroege bladval worden minder reserves opgebouwd en begint de boom het volgende groeiseizoen verzwakt.

Watertekort kan daarnaast leiden tot cavitatie, waarbij luchtbellen ontstaan in de houtvaten die het water van de wortels naar de bladeren vervoeren. Bij ernstige schade moeten nieuwe houtvaten worden gevormd. Dat kost de boom opnieuw energie.

„Gebeurt dit verschillende jaren achtereen dan gaat de vitaliteit van de boom zichtbaar achteruit en kan de boom afsterven”, aldus de gemeentewoordvoerder.

Verzwakte bomen zijn bovendien gevoeliger voor secundaire aantastingen door schimmels, insecten en bacteriën. De gemeente noemt onder meer bastkevers bij fijnsparren, reuzenzwam bij beuken, eikenprachtkever en echte meeldauw bij eiken.

Veertig droogte-experimenten
Die zorgen sluiten aan bij internationaal onderzoek dat eind augustus verscheen in het wetenschappelijke tijdschrift PNAS. Onderzoekers analyseerden 24 fysiologische eigenschappen van bomen in veertig droogte-experimenten in bossen verspreid over de wereld.

Zij vonden geen aanwijzingen dat bomen hun onderzochte systemen voor watertransport en fotosynthese aan langdurige droogte aanpasten. Door het watertekort werd wel de zogenoemde hydraulische veiligheidsmarge kleiner: de buffer voordat het watertransport in een boom in de problemen komt.

De onderzoekers concluderen niet dat bomen zich helemaal niet aan veranderende omstandigheden kunnen aanpassen, maar wel dat de onderzochte fysiologische mechanismen waarschijnlijk onvoldoende bescherming bieden tegen toekomstige langdurige droogte.

Niet alleen droogte
Volgens Dyon Temming, bomenspecialist bij mooi Achterhoek, is het belangrijk om niet alleen naar afgelopen zomer te kijken. Hij zag sinds 2025 in delen van de Achterhoek acute sterfte onder onder meer oude fruitbomen, eiken en beuken. Daaraan gingen zowel de droge jaren vanaf 2018 als de extreem natte periode van 2023 en 2024 vooraf.

„De bomen in onze klimaatzone zijn gewend aan een bepaalde stabiliteit en een redelijk smalle bandbreedte van vochtbeschikbaarheid en temperatuur”, aldus Temming. Zijn vermoeden is dat juist grote schommelingen in vocht en temperatuur langlevende bomen voor problemen kunnen stellen.

Ook Nol Verhoeven, die voor de Sint-Willibrordsabdij bij Doetinchem zestig hectare landbouwgrond en bos beheert, ziet de gevolgen van opeenvolgende extremen. In de bossen rond de Slangenburg ziet hij bomen die hun blad of naalden verliezen, afbrekende takken en bomen die afsterven.

„Bomen verzwakken door langdurige droogte. Is dit een uitzondering, dan herstelt een boom zich. Is het structureel, en daar lijkt het op, dan zijn bomen vatbaarder voor ziektes en gaan eerder dood”, aldus Verhoeven. In de Slangenburg speelden volgens hem zowel een reeks droge zomers als de zeer natte periode daarna een rol.

Twintigduizend bomen
Montferland beheert zelf ongeveer 20.000 bomen. Jaarlijks wordt een derde daarvan gecontroleerd tijdens een boomveiligheidsinspectie. Momenteel onderzoekt de gemeente daarnaast de omvang en ernst van essentaksterfte en kastanjebloedingsziekte. Deze ziekten hebben de afgelopen jaren veel bomen in meer of mindere mate aangetast. Hiervoor wordt een vervangingsplan opgesteld.

Tegelijkertijd probeert de gemeente het bomenbestand weerbaarder te maken. Sinds 2023 wordt gewerkt aan het uitvoeringskader 2000 bomen, waarmee ten minste tweeduizend extra bomen en struiken moeten worden toegevoegd. Montferland streeft daarbij naar een gevarieerd en robuust bomenbestand.

Met een professionele onlinetool kan bij de soortkeuze worden gefilterd op meer dan twintig kenmerken, waaronder klimaatadaptatie, biodiversiteit, groei en luchtkwaliteit. Montferland is bovendien medefinancier van het vierjarige onderzoeksproject CSI-Trees van Wageningen University & Research, dat onderzoekt welke boomsoorten in de toekomst geschikt zijn voor stedelijk gebied.

Vijf van duizend bomen uitgevallen
Niet alleen de soort, maar ook de manier waarop een boom wordt geplant is volgens de gemeente belangrijk. Montferland plant onder meer kleinere bomen, die gemakkelijker aanslaan, geeft jonge bomen voldoende water en wit de stammen van nieuwe aanplant om zonnebrand te voorkomen. Waar mogelijk krijgen bomen een royale ondergrondse groeiplaats in de vollegrond.

Bij de recente aanplant zijn de resultaten volgens de gemeente goed. Van ongeveer duizend pas aangeplante bomen bleken bij een telling deze zomer slechts vijf bomen te zijn afgestorven. „Dit is een fantastisch resultaat”, aldus de woordvoerder.

Ook Verhoeven zet in de Slangenburg in op meer variatie. Het bos werd oorspronkelijk grotendeels voor houtproductie aangelegd, met percelen met bomen van dezelfde soort en leeftijd. Tegenwoordig wordt geprobeerd via natuurlijke verjonging en kleine ingrepen een gemengd bos met verschillende soorten naald- en loofbomen te ontwikkelen.

Water vasthouden
Voor Temming ligt een belangrijk deel van de oplossing nog dieper, letterlijk in de bodem. „Ik denk dat een systeemverandering met betrekking tot waterhuishouding het allerbelangrijkst is.” Water langer vasthouden in de bodem is volgens hem niet alleen van belang voor bomen en natuur, maar ook voor landbouw en drinkwater.

Welke boomsoorten het Achterhoekse landschap over tientallen jaren zullen bepalen, is daarmee niet eenvoudig te voorspellen. Montferland kiest voor variatie, meer groeiruimte en onderzoek naar klimaatbestendige soorten. Verhoeven probeert in de Slangenburg een gemengder bos te laten ontstaan. En volgens Temming zullen we rekening moeten houden met zowel droogte als nattigheid en hitte.

„Er bestaan gewoonweg geen simpele oplossingen voor complexe vragen”, concludeert hij.

 Zelf bijdragen aan een groener Montferland
Ook inwoners kunnen bijdragen aan een groener en klimaatbestendiger Montferland. Binnen de bebouwde kom biedt de gemeente via de regeling Water & Groen onder meer subsidie voor het planten van bomen, het vervangen van tegels door groen en het afkoppelen of opvangen van regenwater. Voor het planten van een boom bedraagt de bijdrage €35, met een maximum van twee bomen per pand.
Voor inwoners van het buitengebied is er een biodiversiteit- en landschapssubsidie voor het aanleggen en herstellen van streekeigen landschapselementen, zoals houtwallen, hoogstamboomgaarden, bomenrijen en poelen.
Meer informatie:
https://www.montferland.info/subsidie-water-groen
https://www.montferland.info/biodiversiteit-en-landschapssubsidie