‘Rondom Sint Helenakerk is Aalten ontstaan’

AALTEN - Onlangs deed de Oudheidkundige Werkgemeenschap Aalten Dinxperlo Wisch (ADW) onderzoek naar sporen van bewoning op De Hoven (zie Aalten Vooruit van 13 augustus). Dit drukt ons met de neus op de ontstaansgeschiedenis van het dorp Aalten, ruim 1.200 jaar geleden. Aalten is een van de oudste dorpen van de Achterhoek. Historicus Hans de Beukelaer legt graag uit, hoe de weg van eerste bewoning op De Hoven naar een kerk aan de Landstraat en vervolgens naar het ontstaan van het dorp Aalten is verlopen. Hij heeft dit uitgewerkt in het eerste hoofdstuk van zijn boek Sint Helena’s Ommegang uit 1992. ‘Er heeft een verschuiving van locatie plaatsgevonden,’ zegt Hans. ‘Zonder de Sint Helenakerk was er geen Aalten geweest of het had misschien op een andere plaats gelegen.’

Door Jos Wessels

Eerste bewoners
Bij een onderzoek door ADW in de jaren 1980 zijn op De Hoven sporen van paalwoningen en hutkommen uit de negende eeuw gevonden. ADW-lid Willem Doodeheefver heeft hier indertijd een tekening gemaakt hoe het er misschien heeft uitgezien. Rond het jaar 800 was de Achterhoek nog grotendeels onbewoond. Er was wel enige bewoning op hoge, en dus droge plekken die wel in de buurt van water moesten liggen. Aalten voldeed perfect aan deze voorwaarden, want het is gelegen op het Oost Nederlandse Plateau met het riviertje de Slinge op loopafstand. Bovendien was hier in de nabijheid vruchtbare grond, waar goed graan te verbouwen was. Wij kennen die als de Aaltense Es die indertijd al begon bij de huidige Prinsenstraat. Belangrijk is verder dat er een langeafstandsweg in de buurt lag dat zich juist vóór Aalten vertakte. Dat is de weg van Zutphen over Wichmond, Hengelo-Gelderland, Zelhem en de Radstake naar Aalten. Het laatste deel kennen wij nu als Romienendiek. Bij de Sledevoort in Dale splitste de weg zich. De noordelijke tak ging door de laagte bij Bredevoort naar Winterswijk en dan verder richting Münster. De zuidelijk tak ging door Aalten over de huidige Berkenhovestraat, Landstraat, Dijkstraat en Bodendijk richting Bocholt om uiteindelijk te eindigen bij het klooster Werden bij Essen. Deze tak staat bekend als ‘De Werdense Weg’.

Impressie van hutkommen op De Hoven omstreeks 800. Tekening Willem Doodeheefver

Ludger en de Saksen
In 777 had Karel de Grote, koning van de Franken, de Germaanse volkeren in deze omgeving onderworpen die wij kennen onder de naam Saksen. Op de rijksdag in Paderborn werd een plan gesmeed om de heidense Saksen te bekeren tot het christendom. Missionarissen werden het gebied ingestuurd om te prediken, mensen te dopen en kerkjes te stichten. Dat zullen houten kerkjes zijn geweest. Eén van die missionarissen was de Friese priester Ludger. Hij begon zijn bekeringswerk in 792 op het landgoed van zijn grootvader in Wichmond. Hij stichtte kerkjes in Wichmond en Zelhem. Hij stichtte meerdere kerkjes langs de genoemde langeafstandspaden maar welke zijn niet precies bekend. Er werd toen vrijwel niets schriftelijk vastgelegd. Hij eindigde zijn route in Münster, wat uiteindelijk zijn hoofdvestiging werd. In 805 werd Ludger door de paus benoemd tot eerste bisschop van Münster. Hij overleed in 809 en werd begraven in zijn klooster in Werden aan het einde van De Werdense Weg.

Kerkje aan Landstraat
Het is vrijwel zeker dat Ludger bij zijn tochten ook door Aalten is gekomen. Het is te vermoeden dat hij, of een van zijn opvolgers, ook een houten kerkje aan de Landstraat heeft gesticht, dicht bij een nederzetting zoals die op De Hoven bestond. Hans de Beukelaer vermoedt dat de missionaris een stuk minder vruchtbare grond geschonken heeft gekregen van de toenmalig wereldlijk heerser. In die eeuwen hadden de graven van Lohn hier de heerschappij. Hun thuisbasis lag bij het huidige Südlohn in Duitsland. De graven van Lohn hadden hier een hoofdboerderij, de huidige Ahof. Daar werd grond aan onttrokken voor een kerk. Rondom de kerk was een groot terrein dat onder bescherming van de kerk stond en ‘de Vrijheit’ of ‘het Vrije’ werd genoemd. Het werd ook ‘het kerkhof ’ genoemd. Daarbij moet je niet zozeer denken aan een begraafplaats maar aan een grote ‘tuin om de kerk’ waar mensen zich veilig voelden. Daarom gingen mensen hier ook graag wonen. Daarbij moesten zij jaarlijks een bedrag betalen aan de kerk. Uit de boerderijen op kerkengrond zijn de gebouwen ontstaan die nu de Markt vormen.

Inkomsten
In 1152 werd de Aaltens kerk voor het eerst in schriftelijke bronnen genoemd. De kerk is dan gewijd aan Sint Helena, de moeder van keizer Constantijn. Zij wordt vereerd omdat zij het heilige kruis gevonden zou hebben in Jeruzalem. Het gebied van de Sint Helenaparochie is zeer groot; het omvat de hele huidige gemeente Aalten, dus inclusief Dinxperlo, De Heurne en Bredevoort. Van de gelovigen werd verwacht dat zij jaarlijks het tiende deel van de oogst aan de kerk schonken. De pastoor had eigen inkomsten uit het zogenaamde ‘pastoorsgoed’. Het Aaltense pastoorsgoed strekte zich uit langs de Dijkstraat tot voorbij de huidige spoorlijn. Maar de kerk had nog meer inkomsten. Onder meer uit de houtkap in de Aalter Hemmel, een groot bosgebied dat zich tussen IJzerlo en Lintelo uitstrekte over De Heurne tot aan Anholt. Het grote woeste gebied om Aalten en de buurtschappen werd de Sint Helenamarke genoemd. Ieder haalde daar uit aan turf, plaggen en hout naar behoefte. Maar toen de bevolking groeide, wilden mensen zich ook in de marke vestigen. Dat kon, mits men jaarlijks een bedrag betaalde aan de Helenakerk. Nog in 1782 ontving de Helenakerk uit 112 huizen en percelen inkomsten, en daarnaast nog uit 50 huizen uit De Heurne, het Beggelder en Dinxperlo. Omstreeks 1280 wordt Dinxperlo een eigen parochie. Maar de inkomsten aan de Sint Helenakerk gingen gewoon door.

Zij-aanzicht van de Oude Sint Helena. Uit Bezield Erfgoed, Jos Wessels, Gerrit Korenberg

Huidige kerkgebouw
Tussen 1100 en 1200 moet het onderste deel van de huidige toren zijn gebouwd. De muurdikte varieert van 1,5 tot 2 meter. Na 1200 zijn de bovenste twee geledingen gebouwd (foto). Aan deze toren stond een stenen kerkje dat lager was dan de huidige kerk. Men weet dit omdat er in de toren een dichtgemetselde doorgang is naar een kerkzolder die niet meer bestaat. De huidige kerk werd gebouwd in de periode na 1475. Eerst werd het oostelijke deel gebouwd, die herkenbaar is aan het hogere dak. Na zo’n 25 jaar was dit gereed en toen werd het deel tussen het oostelijke deel en de toren gebouwd, herkenbaar aan het lagere dak. De gewelven kwamen in één geheel gereed in 1511. Na de verovering van de heerlijkheid Bredevoort door prins Maurits in 1597 werd de Sint Helenakerk aan de protestanten toegewezen. De betalingen aan de kerk gingen gewoon door. De ‘roomsen’ moesten hun kerkdiensten elders verrichten; lang ging men naar de Kreuzkapelle op Duits grondgebied en later bouwde men een eigen Sint Helenakerk. Maar sinds drie jaar maken protestant en katholiek gezamenlijk gebruik van de oude Sint Helena. Eigenlijk is daarmee de Middeleeuwse toestand, één kerk voor iedereen, weer hersteld.

Toekomst
Al 1.200 jaar is de Sint Helenakerk de kerk voor Aalten en omgeving die door de eigen inwoners wordt onderhouden. Maar nu zijn er dus plannen om de kerk te verkopen en dan weer terug te huren. Hans de Beukelaer: “Gezien het grote historische belang van de Sint Helenakerk zou ik ervoor pleiten om de kerk in Aaltens bezit te houden. De kerk is immers de ziel van het dorp Aalten. En een ziel verkwansel je niet! Zonder de kerk was er misschien geen Aalten geweest of had het misschien op een andere plaats gelegen.”