‘Rustig, het blijft ook een beetje hobby hè?’

Determineren van appels en peren

Door Rob Stevens

EIBERGEN - Buiten valt een miezerig regentje. Binnen in het TCS Regelstation aan de Needseweg in Eibergen zitten vijf mannen gebogen over een tafel met appels en peren. Niet om ze te vergelijken, maar om te bepalen om welk ras of type appel of peer het nu precies gaat.

Veel kastelen in Gelderland en erven van boeren bedrijven of particulieren hebben boomgaarden met appels of peren. Maar om welk type vrucht het dan precies gaat is veelal onbekend. De Needse hovenier Ten Elsen komt voor zijn werk op veel van die erven. Hij verzamelt er de vruchten en legt die in het Regelstation voor aan de heren om de precieze soortnaam te bepalen. Het is allemaal vrijwilligerswerk van een groepje mannen die doordrongen zijn van het belang van het in kaart brengen van àlle rassen die voorkomen op de 120 boomgaarden met 2.000 fruitbomen. Van duizend gevallen is de naam nog onbekend. Daar is dus nog het nodige detectivewerk voor nodig.

Eén van hen is Gerrit Plijter, hij werkt voor de Stichting Geldersch Landschap & Kasteelen. Gerrit: “Let wel op de dubbele ‘e’ van kasteelen, zegt hij. Het onderstreept dat we hier met historie te maken hebben. Het zijn ook vaak oude boomgaarden waar het om gaat. Die zijn van belang voor behoud van de biodiversiteit en hebben ook een cultuurhistorisch belang. Boomgaarden weerspiegelen hoe men vroeger zelfvoorzienend leefde op de Gelderse buitenplaatsen. Het is jammer dat veel kennis van soorten verloren is gegaan. Het project loopt nu drie jaar. Dit is onze derde bijeenkomt dit jaar. En volgend jaar hebben we nog wel drie sessies nodig om het complete bestand in kaart te brengen. Als je over een tijdje ergens in Gelderland op een landgoed voor een boom staat, kun je met behulp van een app en gps-peiling te lezen krijgen om welke specifieke appel-, of perenboom het gaat. Dat is onze missie.”

Deze groep bestaat zoals gezegd uit vrijwilligers. Gerrit wist erop dat het ook vrijwilligers zijn die de vele boomgaarden in goed staat houden met hun snoei- en oogstwerk. Oogsten klinkt leuk. Maar het gaat bijna altijd om hoogstambomen die veel meer vrucht dragen dan de laagstam-varianten. Een hoogstam kan in de herfst tot wel 150 kilo aan vrucht leveren, en soms zelfs nog meer. Gerrit: “Daar ben je dan wel druk mee. Appelmoes is natuurlijk lekker, maar wel heel veel dan. Gelukkig blijken mijn kippen ook wel van appel te houden. En eerlijk, is eerlijk. Een deel belandt ook op de composthoop.”

Een appel gaat van hand tot hand. Er wordt gesproken over de grootte, smaak, vorm, kleur, de steellengte en de kelkholte, het binnenste van de appel. Een keukenmes klieft de vrucht behoedzaam in tweeën. Dit zijn niet maar zo vrijwilligers, het zijn mannen voor wie de appel en peer een bovenmodale betekenis hebben. Ze weten waar ze het over hebben. Elke vrucht gaat vele malen van hand tot hand, oude vergeelde soortboeken worden erop nageslagen voordat het definitieve oordeel volgt.

Veel bomen zijn nu zo’n zeventig tot tachtig jaar oud en beginnen uit elkaar te vallen. De laatste grootschalige aanplant was tussen 1930 en 1940. Determinatie is van belang om te weten wat er is, om zo oude rassen in stand te houden. De diversiteit van sommige boomgaarden kan met die kennis gericht worden vergroot. Ten Elsen: “Veel van deze vruchten hebben echt meer smaak dan die van boomgaarden die puur voor de productie zijn opgezet. Dinsdagavond wachten 80 tot 90 appels en peren op een vonnis. Wat ben ik? De afgelopen bijeenkomsten hebben we 179 vruchten op naam gebracht. Van twintig is er wel een vermoeden, maar nog geen zekerheid. Die komen in de wachtrij. Een van de ‘determineerders’, met een peer in zijn hand: “Deze is niet ovaal en niet rond, het zit er een beetje tussen in.” Als zijn buurman hem daarop een appel in zijn hand drukt, kijkt hij hem aan en zegt: “Rustig, het blijft ook een beetje hobby, hè?”